ગુરુ નાનકની હજયાત્રા : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૪ નવેમ્બરના રોજ આપણે ગુરુ નાનક જયંતી ઉજવી. શીખધર્મના સ્થાપક ગુરુ નાનક સાહેબ (૧૫ એપ્રિલ ૧૪૬૯ થી ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૧૫૩૯)એ હજયાત્રા પણ કરી હતી, એ ઘટના ઓછી જાણીતી છે. ગુરુ નાનક સાહેબ પોતાની અંતિમ ચોથી યાત્રા મક્કામાં આવેલ ઇસ્લામના પવિત્રસ્થાન કાબા શરીફની કરી હતી. શીખ સ્કોલર અને પંજાબના ઇતિહાસના ઊંડા અભ્યાસુ પ્રોફેસર પુરન સિંઘે આ ઘટનાનો સ્વીકાર પોતના ગ્રંથમાં કર્યો છે. પંજાબના ઇતિહાસનું આલેખન કરનાર સૈયદ મુહંમદ લતીફે પણ પોતાના ગ્રંથમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તવારીખે આરબમાં પણ ગુરુ નાનકની કાબા શરીફની યાત્રાનો સવિસ્તર ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. શીખ ધર્મના ગ્રન્થમાં પણ “મક્કા સાખી” માં તેનો ઉલ્લેખ આજે પણ હયાત છે. ગુરુ નાનકની મક્કાની યાત્રા સમયે તેમનો શિષ્ય મરદાન પણ તેમની સાથે હતો. એ સમયે ગુરુનાનકએ હાજીઓ પહેરે તેવો પોષક પહેર્યો હતો. અ ઘટનાનું વર્ણન કરતા ગુરુ નાનકએ પોતે લખ્યું છે,
“જયારે હું મક્કામાં આવેલ કાબા શરીફમાં આરામ કરી રહ્યો હતો. ત્યારે એક ખાદીમ કાઝી રુકાન ઉદ્દ્દીન્ને મારી પાસે આવી જરા ગુસ્સામાં મને કહ્યું,
“અરે ઓ ફકીર, તમારા પગો કાબા શરીફ તરફ રાખીને ન સુવો”
મેં તેને કહ્યું,
“ભાઈ, તમે ગુસ્સો ન કરો. હું ખુબ થાકી ગયો છું. એટલે આરામ કરતા મને ધ્યાન ન રહ્યું. આપ જરા મારા પગો કાબા શરીફ સામેથી હટાવી અન્ય દિશા તરફ કરી દેશો ?”
મારી વિનંતી સ્વીકારી એ ખાદીમે મારા પગો કાબા શરીફ સામે થી હટાવી અન્ય દિશા તરફ કર્યા. તે સાથે જ કાબા શરીફ પણ એ દિશા તરફ તે ખાદીમને દેખાવા લાગ્યું. તે આશ્ચર્યચકિત થયો. તેને ખુબ નવાઈ લાગી. અને તે મારો હાથ ચૂમી ચાલ્યો ગયો”
આ ઘટનાનું અર્થઘટન કરતા ગુરુ નાનક કહે છે,
“કાબા શરીફ અર્થાત ખુદા તો દરેક દિશામાં છે.બસ તેને પામવાની, જાણવાની જરુર છે”
ગુરુ નાનકની મક્કા યાત્રાના કારણ અંગે એમ કહેવાય છે કે તેમનો સૌ પ્રથમ શિષ્ય મરદન મુસ્લિમ હતો. તેણે ગુરુ નાનકને વિનંતી કરતા કહ્યું હતું,
“ઇસ્લામમાં હજજ યાત્રા ફરજીયાત છે. એટલે મારે જીવનમાં એકવાર તો તે કરવી જ પડશે.”
ગુરુ નાનકએ તેની વાત સ્વીકારી. અને તેની સાથે હમસફર બની તે પણ મક્કા ગયા.
શીખ ધર્મના સ્થાપક ગુરુ નાનકના વિચારોમાં ઇસ્લામના સિદ્ધાંતોની ઝાંટ જોવા મળે છે. ગુરુ નાનક નિરાકારી હતા. ઈશ્વરને નિરાકાર માનતા છે. ઇસ્લામ પણ ખુદાને નિરાકાર માને છે. ગુરુ નાનક એકેશ્વરવાદના હિમાયતી હતા. ઇસ્લામ પણ એકેશ્વરવાદ અર્થાત તોહીદમા મને છે. ગુરુ નાનક કે શીખ ધર્મ અવતારવાદમા માનતા ન હતા. ઇસ્લામ પણ અવતારવાદમા નથી માનતો. માનવી એક જ વાર જન્મ લે છે. બીજીવાર તે કયામતના દિવેસે ઉઠે છે. એજ રીતે જાતપાત અને મૂર્તિપૂજામા પણ શીખ ધર્મ નથી માનતો. ઇસ્લામ પણ એવા જાતીય ભેદોથી કોસો દૂર છે. તેની સંપૂર્ણ અવગણના કરે છે. સમાજમાં સૌ કોઈ સમાન છે. “કોઈ ઊંચ નથી કોઈ નીચ નથી”ના સિધ્ધાંતમા બંને ધર્મો સમાન વિચાર ધરાવે છે. ભક્તિ અર્થાત ઈબાદતમા પણ બંને ધર્મોના સિદ્ધાંતો સમાન ભાસે છે. શીખધર્મમા સરનખંડ, જ્ઞાનખંડ, કરમખંડ અને રચખંડને ઉપાસના માટે કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવેલ છે. ઇસ્લામના સૂફીમત મુજબ ઈબાદત માટે પણ ચાર અવસ્થાઓ કેન્દ્રમાં છે. શરીયત, મારફત, ઉકબા અને લાહૂત. ઇતિહાસના કેટલાક આધારો એ પણ સૂચવે છે કે ગુરુ નાનક અને સૂફીસંત ફરીદને ગાઢ મિત્રતા હતી. બંને સંતો અવારનવાર મળતા અને ઈશ્વર અને ખુદાના અસ્તિત્વની ચર્ચા કરતા. ગુરુ નાનકની વેશભૂષા અને રહેણીકરણી એકદમ સૂફી સંત જેવી જ હતી. વળી, તેમાંના શિષ્યોમાં માત્ર હિંદુ જ ન હતા.પણ ઇસ્લામના અને અનુયાયીઓ પણ ગુરુ નાનકને માનતા હતા.તેમનો પ્રિય શિષ્ય મરદન મુસ્લિમ હતો. અને એમ કહેવાય છે કે તેના આગ્રહને કારણે જ તેઓ મક્કાની યાત્રાએ ગયા હતા.
ઇસ્લામ સાથેની શીખ ધર્મની સામ્યતા ભલે ભાસે પણ તેના પાયાના સિદ્ધાંતોમાં ભિન્નતા છે. વેદાંતના ઈશ્વર અંગેના સિદ્ધાંતોનો પડઘો શીખ ધર્મમાં જોવા મળે છે. હિંદુ સમાજ અને ધર્મ માટે ગુરુ નાનકને ખુબ આદર અને લાગણી હતી. તેમના બેબાક વચનોમાં તે દેખાય છે.તેઓ કહેતા,
“હિંદુઓમાં કેટલાક વેદ શાસ્ત્રોને નથી માનતા. તેઓ પોતાની મોટાઈમાં જ રચ્યાપચ્યા રહે છે.તેમના કાનો હંમેશા તુર્કોની ધાર્મિક શિક્ષાથી જ ભરેલા રહે છે.અને મુસ્લિમ કર્મચારીઓ પાસે પોતાની જ નિંદા કરીને પોતાના જ લોકોને કષ્ટ પહોંચાડે છે. તેઓ સમજે છે કે રસોઈ માટે ચોકો લગાવી દેવાથી જ હિંદુ બની જવાય છે”
એ યુગના મુસ્લિમ શાશનને ધ્યાનમાં રાખી કહેલી આ વાતમાં સત્ય છે. મુસ્લિમ શાશકોને ખુશ કરવા હિંદુ પ્રજા જે દોહરી નીતિ અમલમાં મુકતી હતી તેનો પર્દાફાસ કરતા ગુરુ નાનક આગળ કહે છે,
“ગૌ તથા બ્રાહ્મણ પર કર લગાડો છો અને ધોતી, લોટા અને માળા જેવી વસ્તુઓ ધારણ કરો છો. અરે ભાઈ, તમે તમારા ઘરમાં તો પૂજાપાઠ કરો છે, પણ બહાર કુરાનના હવાલા આપી તુર્કો સાથે સબંધો બનાવી રાખો છો. અરે, આ પાખંડ છોડી કેમ નથી દેતા ?”
આવા બેબાક ગુરુ નાનકના કેટલાક સદ વચનો માણીએ.

“તેની જ રોશનીથી સૌ દૈદીપ્યમાન છે”
“દુનિયામાં કોઈ વ્યક્તિએ ભ્રમમાં રહેવું ન જોઈએ
“વિના ગુરુ કોઈ પણ વ્યક્તિ બીજા કિનારા પર પહોંચી સકતી નથી.”
“ના હું બાળક છું, ના એક યુવક છું. ના હું પોરાણિક છું, ના કોઈ જાતિનો છું’
“ઈશ્વર એક છે પણ તેના રૂપ અનેક છે. તે સર્વનો નિર્માતા છે. તે ખુદ મનુષ્યનું રૂપ ધારણ કરે છે”
“તારી હજારો આંખો છે છતાં તારે એક પણ આંખ નથી, તારા હજારો રૂપ છે પણ તારું એક પણ રૂપ નથી”
“ઈશ્વર માટે ખુશીના ગીત ગાઓ. ઈશ્વરના નામે સેવા કરો અને તેના સેવકોના સેવક બની જાઓ”
“બંધુઓ, અમે મૌત ને ખરાબ ન કહેતા, જો અમે જાણતા કે ખરેખર કેવી રીતે મરાય છે”
“કોઈ તેને (ઈશ્વરને) તર્ક દ્વારા સમજાવી નથી સકતું. ભલેને તે યુગો સુધી દલીલ કાર્ય કરે ”

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

આપણે કેવા મુસ્લિમ છીએ ? : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

યુરોપની વિદેશયાત્રા દરમિયાન વિશ્વના મુસ્લિમોના દીદાર કર્યા પછી, પુનઃ અહીના મુસ્લિમ બિરાદરો સાથે નાતો સધાયો. ગુજરાતના મુસ્લિમ સમાજ સાથેનો મારો નાતો વર્ષો જૂનો છે. આમ છતાં ગુજરાતના મુસ્લિમ સમાજથી મને થોડો અસંતોષ પણ રહ્યો છે. અલબત્ત એમા કોઈ અંગત કારણો જવાબદાર નથી. તેઓ સાચે જ ઉમદા માનવીઓ છે. પણ ઇસ્લામના આદેશો અનુસાર થોડું પણ ચાલવાની તેમની નિષ્ક્રિયતા મારા માટે દુઃખ બની રહે છે. હું અત્રે તેમને ચમત્કારિક ધોરણે પાંચ વક્તના નમાઝી બનાવી દેવાની વાત નથી કરતો. પણ જીવન વ્યવહારમાં વ્યસન મુક્તિ, ભાઈચારો, પાડોશી ધરમ જેવા ઇસ્લામી સંસ્કારો અને આદર્શોનો તો કોઈ પણ મુસ્લિમ આસાનીથી જીવનમાં અમલ કરી જ શકે. પણ જયારે એક મુસ્લિમ બીજા મુસ્લિમ સાથે સદભાવ ભર્યો વ્યવહાર કરવામાં પણ કંજુસાઈ કરે છે, ત્યારે સાચે જ દુઃખ થાય છે.
મને બરાબર યાદ છે કે મારા એક લેખમાં મેં હઝરત મહંમદ પયગંબર સાહેબ (સ.અ.વ.)માટે ઇસ્લામિક સીરત અને હદીસોમાં વપરાયેલ શબ્દ “ઉમ્મી” (અનપઢ)નો ઉપયોગ કર્યો ત્યારે તેનો સખ્ત વિરોધ મુસ્લિમોએ કર્યો હતો. એ સમયે એક ટીવી ચેનલે મારો પ્રતિભાવ પૂછ્યો હતો. ત્યારે મેં એટલું જ કહ્યું હતું,
“એ લોકોને ભલે મારા માટે જે કહેવું હોય તે કહે, પણ અંતે તેઓ મારા ભાઈઓ છે. આપણે આપણી આંગળીએથી આપણા નખને દૂર નથી કરી શકતા, તો હું તેમનાથી મારી જાતને અલગ કેવી રીતે રાખી શકું ?”
થોડા મહિનાઓ પહેલા એક સામાજિક સમસ્યાના ઉકેલ માટે મારે એક મુસ્લિમ બીરદારને ત્યાં જવાનું થયું. તેમના ઘરમાં પ્રવેશ્યો તો દુવા સલામ કરવા જેવા ઇસ્લામિક સંસ્કારોનો પણ સંપૂર્ણ અભાવ મને જોવા મળ્યો. મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું છે,
“આપના ઘરે દુશ્મન પણ આવે તો, સસ્મિત દુવા સલામ સાથે તેને આવકારો”
આવા સંસ્કારો માટે કોઈ ખર્ચ કરવાની જરૂર નથી. એ તો ઇસ્લામની દેન છે. મહંમદ સાહેબની હદીસ છે. તેનો અમલ માત્ર દરેક મુસ્લિમને સવાબ અર્થાત પુણ્યના હકદાર બનાવે છે. આવા માનવીઓ પોતાને ઇસ્લામના અનુયાયીઓ કહે છે ત્યારે મને સાચ્ચે જ નવાઈ લાગે છે.
ઇસ્લામમાં વ્યસનને કોઈ સ્થાન નથી. છતાં એવા અનેક મુસ્લિમ બિરાદરો મેં જોયા છે જેઓ સતત મુખમાં તમાકુ કે માવો ભરીને વાત કરતા હોય છે. પરિણામે તેમની સાથે વાત કરવાનું ગમતું નથી. મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું છે,
“લોકો તમને વ્યસન તથા જુગાર માટે પૂછશે, તેમને કહી દેશો કે આ બંને વસ્તુ પાપમુલક છે. કોઈને તેથી ક્ષણિક ફાયદો થતો હશે પણ તેનું પાપ લાભ કરતા અનેકગણું છે.”
આવા મુસ્લિમોને આપણે વ્યસન મુક્ત થવા કહીએ છીએ ત્યારે તેઓ હંમેશા હસીને વાત ટાળી દેતા હોય છે.
એ જ રીતે હિંદુ કે મુસ્લિમ કોઈની પણ ટીકા અર્થાત ગીબત કરવી એ પણ ઇસ્લામમાં ગુનો છે. કોઈની માનહાની કરવી કે કરવામાં સહભાગી બનવું એ પણ ઇસ્લામમાં ગુનો છે. એવું કરનારા ભલે પોતાને અન્ય માનવીથી ચડિયાતો માનતો હોય, પણ તે અલ્લાહનો ગુનેહગાર છે. અલબત્ત તેને તેના અહંમના મદમા તેની ખબર નથી હોતી. હઝરત મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું છે,
“નિંદા કરનાર માનવી દોઝકમા જશે.”
હઝરત ઈમામ ગિઝાલી તો નિંદા કરનાર વ્યક્તિ સામે પાંચ તકેદારીઓ રાખવાનું કહે છે,
“તમારી પાસે કોઈની નિંદા કરવામાં આવે ત્યારે પાંચ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો.
૧. નિંદા કરનારની વાત કદાપી ન માનો.
૨. નિંદા કરનારના કાર્યોથી ચેતો.
૩. નિંદા કરનાર પ્રત્યે નાખુશી વ્યક્ત કરો.
૪. નિંદા કરનારની વાતની વિશ્વનીયતા કયારેય ન તપાસો.
૫. નિંદા કરનાર અંગે અન્યને કશું જ ન કહો”.

અને છેલ્લે પાડોશી ધર્મ ઇસ્લામના પાયામાં છે. એક જ સોસાયટીમા રહેતા,એક જ મહોલ્લામાં કે વિસ્તારમાં રહેતા કે એક જ બિલ્ડીંગમા એક જ માળે રહેતા મુસ્લિમો વચ્ચે પણ વેરભાવ, દ્વેષ કે ઈર્ષાના ભાવો જાણે અજાણ્યે અભિવ્યક્ત થઈ જતા હોય છે. ઇસ્લામમાં હિંદુ મુસ્લિમ દરેક પાડોશી પ્રત્યે સમાન અને સદવર્તન રાખવાનો આદેશ છે. પણ આપણે આપણા નીજી સ્વાર્થ કે નાના મોટા લાભો માટે પાડોશી સાથેના સબંધો ને તનાવપૂર્ણ બનાવી દઈ એ છીએ. કુરાને શરીફમા ત્રણ પ્રકારના પાડોશીઓ અંગે ઉલ્લેખ છે,
૧. “વલા જારે ઝીલ કુરબા” અર્થાત એવા પાડોશી જે પાડોશી હોવા છતાં સગા પણ હોય.
૨. “વલા જાહિલ ઝુનુબી” અર્થાત એવા પાડોશી જે કૌટુંબિક સગાસબંધી ન હોય. આવા પાડોશીમા ગૈર મુસ્લિમ પડોશીનો પણ સમાવેશ થાય છે.
૩. “વસ્સહીલે બિલજ્મ્બે” અર્થાત એવા પાડોશી જેનો સંજોગવસાત મુસાફરીમા, દફતરમાં કે અન્ય કોઈ રીતે ભેટો થઈ ગયો હોય”
આ ત્રણે પ્રકારના પડોશીઓ સાથે ઈસ્લામે સદવર્તન અને ભાઈચારો રાખવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
કુરાને શરીફમા કહ્યું છે,
“જે માણસ અલ્લાહ અને અતિમ ન્યાયના દિવસ પર ઈમાન રાખતો હોય તેણે પોતાના પાડોશીને કઈ પણ દુઃખ કે તકલીફ આપવા ન જોઈએ.”
ચાલો, આપણે આપણી જાતને પૂછીએ કે આપણે આવા મુસ્લિમ છીએ ? અથવા બનવા પ્રયાસ પણ કરીએ છીએ ?

1 Comment

Filed under Uncategorized

શૈતાનને હંમેશા કાંકરી મારો : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

હજયાત્રાએથી પરત આવનાર સ્વજનોને હમણાં મળવાનું થયું. બધા શૈતાનને ઘણી મુશકેલી કાંકરી માર્યાની ઘટનાને વ્યથિત મને વ્યક્ત કરતા હતા. કારણ કે શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયા હજની મુશ્કલે ક્રિયાઓ માની એક છે. જો કે હવે તો શૈતાનને કાંકરી મારવાના સ્થાને ચાર પાંચ માળનું મોટું બિલ્ડીંગ બનાવી નાખવામાં આવ્યું છે. છતાં આજે પણ એટલી જ ભીડ અને અવ્યવસ્થા જોવા મળે છે. અલબત્ત તેમાં ત્યાના વ્યવસ્થા તંત્રનો કોઈ દોષ નથી. પણ હજયાત્રોની કાંકરી મારવાની ક્રિયા જલ્દી પૂર્ણ કરવાની વૃત્તિ જવાબદાર છે. વળી, સૌ હજયાત્રીઓ ગાડરિયા પ્રવાહમાં તણાય છે. કોઈ લીફ્ટ પકડીને છેક ઉપરના માળે જવાની કોશિશ કરતુ નથી એટલે એક જ સ્થાન પર માનવ ભીડ અવ્યવસ્થા સર્જે છે. અને એટલે જ મોટાભાગના હજયાત્રીઓ કાંકરી મારવાની ક્રિયાની વાત નીકળે એટલે અવશ્ય કહે,
“બહુ મુશ્કેલીથી શૈતાનને કાંકરી મારી.”
હજયાત્રાની શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયામા એક અદભૂત જીવન બોધ રહેલો છે. આજે તેની થોડી વાત કરાવી છે.
હજયાત્રા દરમિયાન મીનામાં ઇબ્લીસ નામના શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયા હજયાત્રીઓને ફરજીયાત કરવાની હોય છે. જો કે એ માત્ર એક હજની ક્રિયા નથી. તેની પાછળનો ઉદેશ જીવનમાં પણ મુલ્યો જાળવવાની પ્રતિજ્ઞા છે. શૈતાન એટલે અનૈતિક માર્ગે દોરનાર તત્વો. અસત્ય, અધર્મ, અસામાજિકતા અને અનૈતિકતા તરફ માનવીને દોરી જનાર વ્યક્તિ કે સંજોગો. આ તમામ શૈતાની તત્વો છે. તેને કાંકરી મારવી, તેનો ત્યાગ કરવો, તેનો જીવન વ્યવહારમાં તિરસ્કાર કરવો એટલે શૈતાનને કાંકરી મારવી. ઇસ્લામમાં શૈતાનથી દૂર રહેવાની પ્રેરણા આપનાર હઝરત ઈબ્રાહીમની કથા સાથે શૈતાનને કાંકરી મારવાની કથા સંકળાયેલી છે. પોતાન વહાલા પુત્ર ઈસ્માઈલની ખુદાના આદેશ મુજબ કુરબાની કરવા હઝરત ઈબ્રાહીમ તૈયાર થઈ ગયા. અને પુત્રને લઇ ઉજડ જંગલ તરફ પ્રયાણ કર્યું. ત્યારે ખુદાના આદેશથી તેમને ચલિત કરવા શૈતાને પ્રયાસો આરંભ્યા. સૌ પ્રથમ શૈતાન હઝરત ઈબ્રાહીમના પત્ની હઝરત હાજરા પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું,
“હઝરત હાજરા, તમને ખબર છે તમારા પતિ તમારા પુત્ર ઈસ્માઈલને શા માટે તેમની સાથે લઇ ગયા છે ?”
હઝરત હાજરાએ ફરમાવ્યું,
“કઈંક કામ અર્થે લઇ ગયા હશે.”
“હઝરત હાજરા, તમે ઘણા ભોળા છો. તમને ખબર નથી તમારા પતિ પુત્ર ઈસ્માઈલને ખુદના નામે કુરબાન કરવા લઇ ગયા છે.”
હઝરત હજરાએ એક નજર શૈતાનની શરારત ભરી આંખો સામે કરી, પછી ફરમાવ્યું,
“મારા પતિ ખુદના પ્યારા પયગંબર છે. ખુદની આજ્ઞાનું પાલન કરવા તેઓ હંમેશા તત્પર રહે છે. એટલે ખુદાનો આદેશ હઝરત ઈસ્માઈલને કુરબાન કરવાનો હશે, તો તેનું તેઓ અવશ્ય પાલન કરશે. તેમની એ ઈબાદતમા હૂં તેમની સાથે છું.”
શૈતાન ઇબ્લીસ સમજી ગયો કે હઝરત હાજરાને બહેકાવવા મુશકેલ છે એટલે તે પુત્ર ઈસ્માઈલ પાસે પહોંચી ગયો.
“ઈસ્માઈલ, તમને ખબર છે તમારા પિતા તમને ક્યાં લઇ જાય છે ?”
હઝરત ઈસ્માઈલે ફરમાવ્યું,
“મારા વાલિદ સાહેબ (પિતા) ખુદાના પ્યારા પયગંબર છે. તેઓ જે કરશે તે ખુદાના આદેશ મુજબ જ કરશે.”
“અરે પણ, તે તમારી કુરબાની કરવા તમને લઇ જઈ રહ્યા છે.”
“એ સત્ય હોય તો પણ તેમાં ખુદાનો આદેશ હશે. ખુદના આદેશ મુજબ કુરબાન થાવનું મને ગમશે.”
અહિયાં પણ શૈતાન ઇબ્લીસ ફાવ્યો નહી. એટલે અંતે તેણે હઝરત ઈબ્રાહીમને બહેકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
“હે ઈબ્રાહીમ, તમે ગાંડા થઈ ગયા છો. સ્વપ્ના તો સાચા હોતા હશે ! અને એવા સ્વપ્નના આધારે એકના એક માસુમ પુત્રની કુરબાની કરાતી હશે ?”
પણ હઝરત ઈબ્રાહીમ તો પ્રથમથી જ સમજી ચૂક્યા હતા કે ખુદના આદેશની અવગણના કરવા સમજાવવા આવનાર શૈતાન ઇબ્લીસ છે. એટલે શૈતાન ઇબ્લીસ વધુ કઈ કહે તે પહેલા જ હઝરત ઈબ્રાહીમ બોલી ઉઠ્યા,
“આને કાંકરા મારી ભગાડો. આ શૈતાન છે.”
પિતાના આવા ઉદગારો સાંભળી સાથે ચાલી રહેલ પુત્ર ઇસ્લામાઈલે પણ શૈતાનને કાંકરીઓ મારવા માંડી. બંને પિતા પુત્રએ શૈતાનને સાત સાત કાનાક્રીઓ મારી તે સ્થળને જમ્રતુલ સાગર અર્થાત નાનો શૌતન કહે છે. એ પછી જમ્રતુલ બોસ્તા (વચલો શૈતાન) અને જમ્રતુલ અલઅક્બા (મોટો શૈતાન)ને પણ પિતા પુત્રએ કાંકરીઓ મારી. પરિણામે શૈતાન નાસી ગયો.
હઝરત ઈબ્રાહીમને ખુદના આદેશથી ચલિત કરવા પ્રયાસ કરનાર શૈતાન આજે પણ સક્રિય છે. આજે પણ અનેક સ્વરૂપે, અનેક સંજોગોમાં જીવનના દરેક માર્ગ પર ડગલે ને પગલે શૈતાન આપણને અનૈતિક, અધાર્મિક અને અસામાજિક માર્ગે દોરવા સતત પ્રયત્ન કરી રહેલ છે. એ શૈતાનને સંયમ, સબ્ર અને શાંતિની કાંકરી મારી આપણાથી દૂર રાખવાની જરુર છે. ખુદા આપણને સૌને એવા થી દૂર રાખવા સંયમ અને ઈબાદતની પરવળ કાંકરીઓ અત્તા (પ્રદાન) કરે એ જ દુવા – આમીન.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

યુરોપના મુસ્લિમોની કોમી સદભાવના : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

છેલ્લા ૨૮ દિવસથી યુરોપના ચાર દેશોની સફર પર હતો. સ્પેન, ફ્રાંસ, ઇટલી અને ગ્રીસના મુખ્ય શહેરો અનુક્રમે બાર્સોલીના,પેરીસ, રોમ અને અથેન્સના ભારતીઓ અને મુસ્લિમો અને તેમની સભ્યતા તેમજ સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરવાની તક સાંપડી છે. સ્પેનની રાજધાની બાર્સોલીનામા બંગાળી, બાંગ્લાદેશી અને પાકિસ્તાની મુસ્લિમો મોટી સંખ્યામાં છે. બાર્સોલીનાના એક કન્ઝ્યુમર સ્ટોરમા કફની લેંઘાના ભારતીય પોશાકમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે મને ખબર ન હતી કે મારું આવું સ્વાગત થશે. સ્ટોરના કાઉન્ટર પર બેઠેલ એક શ્યામ વર્ણના વ્યક્તિએ મને “નમસ્તે” થી આવકાર્યો. પારકા પરદેશમાં પોતાના દેશનો શબ્દ ખુબ મીઠો લાગ્યો. મેં પણ તેમને “નમસ્તે” કહ્યું. એટલે તેમણે મને પહેલો પ્રશ્ન પૂછ્યો.
“ ઇન્ડિયા ?”
“જી હાં” તેણે કહ્યું, “ મેં પાકિસ્તાની હૂં. મેરા નામ સરફરાઝ હૈ”
“આપ મુસ્લિમ હો ?”
“જી હાં” અને તેમણે મને તૂરત ઇસ્લામી અભિવાદન કરતા કર્યું.
“અસ્સ્લામુ અલયકુમ” મેં ઉત્તર વળતા કહ્યું “વા આલેકુમ સલામ”.
પરિચય વધારે કેળવતા તે બોલી ઉઠ્યા,
“આપ તો કલમે કે શરીક હો. હમારે ભાઈ હો. યે પોલિટીકસ વાલોને હંમે અલગ કર રખા હૈ. વરના હમ તો એક હી થે” એમ કહી ઇસ્લામી તહેજીબ મુજબ તેમણે મારી સાથે મુસફો (હાથ મેળવ્યો) કર્યો.
“કલમે કે શરીક” અર્થાત દરેક મુસ્લિમને પાંચ કલમા મોઢે હોય છે. કલમા-એ- તયબાહ,
કલમા-એ-શાહદાત, કલમા-એ-તમજિદ, કલમા-એ- તવાહીદ અને કલમા-એ- રદ્દ્કુફ્ર. આ કલમાઓમાં
ખુદાની ઈબાદત અને ખુદાની પનાહમા હંમેશા રહેવાની પ્રતિબધ્ધતા છે. ટુકમાં પાંચ કલમા એ વિશ્વના દરેક મુસ્લિમની ઓળખ કેહવાય છે. મેં સરફરાઝની દુકાનમાંથી થોડી વસ્તુઓ ખરીદી અને પેમેન્ટ કરવા કાઉન્ટર પર આવ્યો. મેં તેમને યુરો આપ્યા. તે સરફરાઝે લીધા. પણ બીલ સાથે એક મોટી ચોકલેટ મારા હાથમાં મુકતા સરફરાઝભાઈ બોલ્યા,
“યે ભારત ઔર પાકિસ્તાનકી મોહબ્બત કે નામ આપ કો મેરી ઔર સે તોહફા”
આવો જ એક કિસ્સો બન્યો રોમના શહેર એથેન્સમા. યુરોપના બધા દેશોમાં એથેન્સની ગણના ગરીબ દેશ તરીકે થાય છે. એટલે અહિયાંની બજારમાં છેતરપીંડી અને પાકીટમારથી બચવાની સુચના પ્રવાસીઓને ખાસ આપવામાં આવે છે. અમને પણ તેનો અનુભવ એક ટેક્ષી ડ્રાયવરે કરાવ્યો હતો. ટેક્ષીમાં બેઠા કે તુરત મીટરે ૨૦ યુરો બતાવી દીધા. એટલે અમે ટેક્ષીમાંથી ઉતારી ગયા. પણ તેનાથી સાવ વિપરીત બીજો અનુભવ હતો.
એથેન્સમાં બીજા દિવસે અમે એક ટેક્ષીમાં બેઠા. તેના યુવાન ડ્રાયવરના ચહેરા પર દાઢી હતી. ડેસ બોર્ડ પર એક તસ્બી (માળા) પડી હતી. મેં તેને સહજતાથી અંગ્રેજીમા પૂછ્યું,
“આપનું નામ શું છે ?” અને તે બોલ્યો, “અલતાફ, મેં પાકિસ્તાની હું”
મેં કહ્યું, “મેં હિન્દુસ્થાની મુસલમાન હું” અને તે મારી વાત સાંભળી ખુશ થતા બોલ્યો,
“અસ્સલામો અલયકુમ. આપ સે મિલકર દિલ ખુશ હો ગયા. હિન્દુસ્તાની પાકિસ્તાની ભાઈ ભાઈ.”
“ફિર ભી પાકિસ્તાન ભારત કો અપના દુશ્મન કોઈ માનતા હૈ“ મેં થોડા વ્યંગમાં પૂછ્યું.
તેણે રાહત ઇન્દોરીના શેરની બે કડી બોલતા કહ્યું,
“એ સિયાસત (રાજકારણ) હૈ,
છોડો ઈસે
ચલો ઇશ્ક કરે”
અને અમે બંને હસી પડ્યા. નમાઝનો સમય થતા તેણે મને પૂછ્યું
“જનાબ ઝોહર (બપોરની નમાઝ) કા વકત હો ગયા હૈ. નમાઝ પઢ લેંગે ?”
મેં કહ્યું “ઇન્શાલ્લાહ” અને તે મને એક મસ્જીતમાં લઇ ગયો. અને અમે બંનેએ ઝોહર અર્થાત બપોરની નમાઝ એક સાથે પઢી. સાંજે ટેક્ષી છોડતા સમયે મેં તેને પૂછ્યું.
“કિતને યુરો હુએ ?”
“ભાઈ સે પૈસે તો નહિ લિયા કરતે. પર ધોડા ઘાસ સે દોસ્તી કરેગા તો ખાયગ કયા ? વેસે તો ૬૦ યુરો હોતે હૈ આપ મુઝે સિર્ફ વીસ દે દીજીએ. ઔર આપ મેરા નંબર નોટ કરલે આપકો એરપોર્ટ છોડ ને મેં હી આઉંગા. ઔર ઉસ કે મેં આપસે પૈસે નહિ લૂંગા”
હૂં તેના નૂરાની ચહેરા પરની દાઢીમા છુપાયેલ ઈમાનદાર મુસ્લિમને જોઈ રહ્યો હતો.
અને છેલ્લે પેરીસના એફિલ ટાવર ઉપર જવાની લાઈનમાં હું ઉભો હતો. મારી આગળ એક યુવાન તેની પત્ની અને બાળકો સાથે ઉભો હતો. એ બંને હિન્દીમાં વાત કરતા હતા. એ હૂં સાંભળી ગયો. અને મેં સહજતાથી પૂછ્યું,
“ઇન્ડિયન ?” તેણે સસ્મિત કહ્યું, “ હા, હમ ઉત્તર પ્રદેશ સે હૈ. આપ ?’
“મેં ગુજરાત સે હૂં’
તેનો હિંદી ભાષાનો લહેજો ઉતર પ્રદેશના મુસ્લિમ જેવો મને લાગ્યો. એટલે મેં પૂછ્યું,
“આપ મુસ્લિમ હો ?
“હા” દુવા સલામ પછી મેં પૂછ્યું,
“પેરીસ મેં કિતને સાલો સે હો ?’
“પંદરા સાલ હો ગએ”
“કૈસા લગતા હૈ પેરીસ ?
અને તેનો જવાબ હતો.
“સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા”
અને હૂં એક હિન્દુસ્તાની મુસ્લિમના પંદર વર્ષ પછી પણ અકબંધ રહેલા વતન પ્રેમને તાકી રહ્યો.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પેરીસની ગ્રાંડ મસ્જિત : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ના રોજ મને પેરીસની ગ્રાંડ મસ્જિતની મુલાકાત લેવાની તક સાંપડી. ફ્રાંસમા ૮૩ થી ૮૮ ટકા લોકો કેથોલિક સંપ્રદાયના છે. જયારે ૫ થી ૧૦ ટકા મુસ્લિમો છે. આમ છતાં ગ્રાંડ મસ્જિતનું સર્જન પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પછી ફ્રાંસની સરકારે ભાઈચારાના પ્રતીક સમું કર્યું છે. એ સાચ્ચે નોંધપાત્ર બાબત છે. તેનું કારણ પણ જાણવા જેવું છે. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ (૧૯૧૪-૧૯૧૮) સમયે ફ્રાંસના એક લાખ મુસ્લિમ સિપાઈઓ જર્મની સામેના યુદ્ધમા શહીદ થયા હતા. તેમની દેશ ભક્તિ અને શહાદતની યાદમાં ૧૯૨૨ થી ૧૯૨૬ દરમિયાન પેરિસના ડુ પુઈત્સ ડી ઈર્મીર્ત વિસ્તારમાં એક ભવ્ય મસ્જિતનું સર્જન કરવાનો આરંભ થયો હતો. ફ્રાંસ અને મુસ્લિમ મૈત્રીના પ્રતિક સમી આ મસ્જિત ઇસ્લામના અનુયાયીઓની જે દેશમાં રહેતા હોય તેની વફાદારીના પ્રતિક સમી છે. પ્રથમ વિશ્વ યુધ્ધમાં જર્મની સામે લડતા શહીદ થયેલા ફ્રાંસના એક લાખ મુસ્લિમોની યાદમાં ફ્રાંસ સરકારે આ મસ્જિતનું સર્જન હાથ ધર્યું હતું. આજે એ મસ્જિત પેરીસની સૌથી મોટી, ભવ્ય અને સ્થાપત્ય કલાના અદભુદ નમુના સમી છે. ૪૫૦ ઉત્તર આફ્રિકન શિલ્પીઓ અને કલાકારો દ્વારા તેનું સર્જન થયું છે. તેનું સ્થાપત્ય મૂર્શી શૈલીનું છે.તેનો એક માત્ર મિનારો ૩૩ મીટર ઊંચાં છે. મસ્જિતનું ઉદઘાટન અર્થાત પ્રથમ નમાઝ ૧૫ જુલાઈ ૧૯૨૬ના રોજ અલ્જેરિયાના સૂફી સંત અહેમદ અલ અલવી (૧૮૯૬-૧૯૩૪) દ્વારા નમાઝ પઢાવીને થયું હતું. એ સમયે ફ્રાંસના પ્રમુખ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. અને એ દિવસે પેરિસના કાઉન્સિલર શ્રી પોઉલ ફ્લેઉરોટએ પ્રજાને સંદેશ આપતા કહ્યું હતું,
“૧૯૧૪મા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધથી અલિપ્ત રહેવા ફ્રાંસે ઘણાં પ્રયાસો કર્યા હતા. છતાં તેને યુધ્ધમાં હોમી દેવામાં આવ્યું. અને તેના પર અન્યાયિક હુમલો કરવામા આવ્યો. એવા કપરા સમયે ફ્રાંસે પ્રજાને યુદ્ધનો સામનો કરવા અપીલ કરી. ત્યારે આફ્રિકન વિભાગના તમામ મુસ્લિમો દેશ પર આવી પડેલ આફતનો સામનો કરવા તૈયાર થઈ ગયા હતા. અને યુદ્ધમા એક લાખ જેટલા મુસ્લોમો દેશ માટે શહીદ થયા. એ ઘટના તેમની દેશ ભક્તિનું પ્રમાણ છે. તેની યાદ આ મસ્જિત હંમેશા કરાવતી રહેશે.”
મસ્જિતના બાંધકામનો આરંભ થયો ત્યારે તુર્કીસ્તાનના ખલીફા સુલતાન અબ્દુલ હમીદએ ફ્રાંસની સરકારને અભિનંદન આપતા, ફ્રાંસમા ધાર્મિક અને સંસ્કારીક ઇસ્લામિક સંગઠનની સ્થાપના કરવાનું સુચન કર્યું હતું. અને તેમણે ફ્રાંસ સરકારને ભલામણ કરતા કહ્યું હતું કે,
“ફ્રાંસના શહેર પેરિસમાં એક એવી મુસ્લિમ સંસ્થાનું સર્જન થવું જોઈએ જે માત્ર ફ્રાંસની પ્રજા માટે જ નહી પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે નમુના રૂપ બને રહે.”

તેના પરિપક રૂપે ૨૯ જુન ૧૯૨૦ના પાર્લામેન્ટની બેઠકમા ફ્રાંસની સરકારે “પેરિસમાં મુસ્લિમ ઇન્સ્ટીટયુટનું સર્જન” નામક બીલ પસાર કર્યું હતું. પાર્લામેન્ટના સભ્ય એન્ડોરડ હેરિઓટએ અંગે કહ્યું છે,
“પેરિસમાં મુસ્લિમ ઇન્સ્ટીટયુટના સર્જનને અમે સૌ આવકારીએ છીએ. તે માત્ર ઇસ્લામિક ઈબાદતનું સ્થાન ન બની રહેતા, એરેબીક ગ્રંથાલય, શિક્ષણ, સંસ્કારોનું જતન કરતી સંસ્થા બની રહે, તે જ તેના સર્જનનો સાચો ઉદેશ છે. કારણ કે તે એક લાખ મુસ્લિમોની શહાદતનું પ્રતિક છે.”

આમ પેરીસની મસ્જિત સાથે એક મુસ્લિમ સંસ્થાના સર્જનના પણ બીજ વવાયા. આજે આ મસ્જિત માત્ર ઈબાદત કરવાનું કે નમાઝ પઢવાનું માત્ર સ્થાન નથી. પણ ત્યાં ઇસ્લામિક શિક્ષણ અને સંસ્કારોના પ્રચાર પ્રસારનું કાર્ય પણ સક્રિય રીતે થાય છે.
અમે જયારે મસ્જિતની મુલાકાતે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં અનેક પ્રવાસીઓને મસ્જિતની કલાત્મક કારીગરી નિહાળતા જોયા. ટુકમાં આ મસ્જિત પ્રવાસીઓ માટે ખુલ્લી રાખવામાં આવેલ છે. મસ્જિતનું દ્વાર કમાન આકારનું છે, જેના ઉપર કુરાને શરીફને આયાતો સુંદર અક્ષરોમાં અરબી ભાષામાં કંડારેલી છે. અને તે દ્વાર પર ઇસ્લામિલ પ્રતિક સમા ચાંદ તારાનું નિશાન જોવા મળે છે. મસ્જિતમા પ્રવેશતા જ તેની ભવ્યતાનો અહેસાસ થાય છે. સુંદર ગાર્ડનમા પ્રવેશ્યાનો સૌ પ્રથમ અનુભવ થાય છે. એ પછી એક કોરીડોરમાંથી પસાર થાવ એટલે સામે જ નમાઝ માટેનો મોટો હોલ (ઈબાદત ગાહ) આવેલ છે. અલબત્ત તેમાં પ્રવાસીઓને પગરખા ઉતારીને જવા માટે વિનંતી કરતા એક અંગ્રેજ બહેન ઉભા હતા. મેં તેમને અંગ્રેજીમા પૂછ્યું.
“વઝુંખાનું કયા છે?” તેમણે મને આંગળી ચિંધતા કહ્યું,
“નીચે બેઝમેન્ટમા”
મસ્જિતનું વઝુંખાનું અર્થાત નમાઝ પૂર્વે શારીરિક રીતે હાથ મો ધોઈ સ્વચ્છ થવાની ક્રિયા કરવાનું સ્થાન. મેં વઝું કરી નમાઝ ખંડમા જઈ બે રકાત શુક્રાનાની નમાઝ પઢી. શુક્રાનાની નમાઝ અર્થાત ખુદાનો આભાર માનતી પ્રાર્થના.એ પછી મેં મસ્જિતનું નિરીક્ષણ કરવા માંડ્યું. મસ્જિતના ઈબાદત ખંડની કમાનો પણ સુંદર અને કલાત્મક છે. વળી, મહેરાબ ઉપર પણ સુંદર નકશી કામ જોવા મળે છે. નમાઝ પઢી હું બહાર આવ્યો ત્યારે એક બ્રિટીશ યુગલ કઈંક મુઝવણમાં ઉભેલું મને દેખાયું. મેં હેલો કહ્યું એટલે તેણે મને પૂછ્યું,
‘અહી સ્ત્રીઓ માટે નમાઝ પઢવા અલગ રૂમ નથી ?’
મેં કહ્યું,’ ભારતમાં તો એવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી હોતી, પણ અન્ય દેશોમાં હોય છે. માટે અહિયાં પણ હોવી જોઈએ.’
એમ જવાબ વાળી હૂં બહાર નીકળો. ઈબાદત ખાના બહાર એક વિશાલ ગ્રંથાલય આવેલું છે. જેમાં દરેક વિષયના ગ્રંથો જોવા મળ્યા. મેં અગાઉ કહ્યું તે મુજબ આ મસ્જિત માત્ર ઈબાદત માટેનું સ્થાન નથી. પણ સક્રિય શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિનો મોટું કેન્દ્ર પણ છે. જુદા જુદા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન પણ અવારનવાર કરવામાં આવે છે. મસ્જિતમા એક કાફે પણ આવેલા છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ અને નમાઝીઓ માટે અલ્પાહાર મળે છે. પ્રવાસીઓ સ્વખર્ચે તેનો આનંદ લઇ શકે છે. મસ્જિતની વિશાળતા અને ભવ્યતા જોવામા લગભગ એકાદ કલાકનો સમય પ્રવાસીએ અવશ્ય ફાળવવો પડે છે.
ઇસ્લામી તહેજીબ અને સંસ્કારોનું આવું ધામ દરેક રાષ્ટ્રમાં હોય તો ઇસ્લામ અંગેની ગેરસમજો દૂર કરવામા તે અવશ્ય ઉપયોગી બની રહે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

મસ્જિત-એ-કુર્તુબા : સ્પેન : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

છેલ્લા ત્રણ દિવસથી હું સ્પેનના પાટનગર બાર્સોલીનામા છું. બાર્સોલીનીથી ૭૦૮ કિલોમીટરના અંતરે અન્ડોલેસીયા રાજ્યમા કોર્ડોબા શહેર આવેલું છે. જેમાં ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં અત્યંત જાણીતી અને ભવ્ય “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” આવેલી છે. આ મસ્જિત વિશ્વની એક એવી મસ્જિત છે, જે મસ્જિત હોવા છતાં તેમાં છેલ્લા ૮૦૦ વર્ષથી નમાઝ કે અઝાન થઈ નથી. ઈતિહાસકારો માને છે કે “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” ના સ્થાને પ્રાચીન સમયમાં રોમની પ્રજાના દેવતા જેનસનું મંદિર હતું. એ પછી ઈ.સ. ૫૭૨મા રોમન દેવતાના એ મદિરની સ્થાને ઈસાઈઓએ ચર્ચ બનાવ્યું. એ પછી સમગ્ર સ્પેનમાં ઇસ્લામી શાસન સ્થાપિત થતા ચર્ચના સ્થાને મસ્જિત બનાવવામાં આવી. એ દમીસ્ક (આજનું સીરિયા)ના ઇસ્લામી શાસક ઉમ્ય્યાદ્સ (ઈ.સ.૬૬૧ થી ૭૫૦)નો શાસન કાળ હતો. ઇસ્લામી શાસનનો એ સુવર્ણ યુગ હતો. ઇસ્લામી શાસક અબ્દ અલ રહેમાનના શાશન કાળ દરમિયાન તેણે પોતાની રાજધાની દમાસ્કથી બદલી સ્પેનના કોર્ડોબા શહેરમા રાખી. તેણે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન કોર્ડોબામા અનેક ભવ્ય સ્થાપત્યોનું સર્જન કર્યું. જેમાંનું એક ભવ્ય સ્થાપત્ય તે “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”. આ મસ્જિતનું સર્જન ઇ.સ. ૭૮૪મા આરંભાયું હતું. અને તે ઈ.સ.૯૮૭મા પૂર્ણ થયું હતું. મસ્જિતના મુખ્ય આર્કિટેક હ્ર્નેન રુઈઝા પ્રથમ, હ્ર્નેન રુઈઝા દ્વિતીય, હ્ર્નેન રુઈઝા તૃતીય,જૂઈન ડી ઓચાઓ પરવેસ અને ડીયોગો ડી ઓચાઓ પરવેસ હતા.

લગભગ ૨૦૦ વર્ષ મસ્જિતના સર્જનને લાગ્યા હતા. ઇ.સ.૧૨૩૬મા પુનઃ સ્પેનમા ઈસાઈઓનું આગમન થતા “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”ને પુનઃ ચર્ચ બનાવવામાં આવી. પણ તેનું ભવ્ય સ્થાપત્ય આજે પણ યથાવત રાખવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા ૮૦૦ વર્ષોથી તે એક ચર્ચ છે. આમ છતાં તેની રચના અને તેના મહેરાબ પર કોતરેલી કુરાને શરીફની આયાતોં તેના મસ્જિત હોવાની સાક્ષી અર્પતા આજે પણ હયાત છે. યુનેસ્કોએ પણ તેને ઇસ્લામિક વારસાના ભવ્ય પ્રતિક તરીકે માન્ય કરેલ છે. ૧૯૩૧મા “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” ની મુલાકાતે વિશ્વના મહાન શાયર ડૉ. ઈકબાલ આવ્યા હતા. આ એ જ ડૉ. ઈકબાલ જેમણે “સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા” નામક ગીત લખ્યું હતું. તેમણે ત્યાની સરકારની ખાસ મંજુરી લઇ “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”મા નમાઝ અદા કરી હતી. અને એ જ મુલાકાતને ધ્યાનમા રાખી ડૉ. ઇકબાલે આ મસ્જિત પર એક સુંદર કાવ્ય (નઝમ)ની રચના કરી હતી. એ રચનાનું નામ પણ “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” છે. આજે પણ એ નઝમની ગણના ડૉ. ઇકબાલની શ્રેષ્ટ રચનાઓમાં થાય છે. ડૉ. ઇકબાલે “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”ની મુલાકાત લીધી ત્યારે પણ તે દુનિયાની સૌથી મોટી મસ્જિત હતી. અલબત્ત એ પછી ઘણી મોટી મસ્જિતોનું સર્જન થયું. જેમાં મસ્જિત એ નબવી અને મસ્જિત એ હરમનો સમાવેશ થાય છે. પણ એ કોઈ પર ડૉ. ઇકબાલે નઝમ નથી લખી. એક માત્ર “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” પર જ તેમણે નઝમ લખી છે. તેની પાછળનું કારણ મસ્જિતની ભવ્યતા કે શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્ય ન હતા. એ સમયે ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ, સંસ્કાર અને શિક્ષણ શ્રેષ્ઠ ઉંચાઈએ હતું. તેનું વર્ણન ડૉ. ઇકબાલે તેમની નઝમમાં કર્યું છે. એશીયા, યુરોપ અને આફ્રિકા સુધી ઇસ્લામી સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણ પ્રસરેલ હતું તેનો અહેસાસ આ નઝમ દ્વારા ડૉ. ઇકબાલ દુનિયાને કરવવા માંગતા હતા. એ સમયે ઇસ્લામિક વિજ્ઞાનીઓ,તબીબી તજજ્ઞો, સંશોધકો, ઈતિહાસકારો અને શિક્ષણશાસ્ત્રીઓની સમગ્ર વિશ્વમાં બોલબાલા હતી. એ બાબતને ડૉ ઇકબાલે તેમની નઝમ “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”મા બખૂબી વ્યક્ત કરે છે. ડૉ. ઇકબાલની “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” ની મુલાકાતે ફરી એકવાર “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” વિશ્વ જીવંત કરી દીધી છે. આજે પણ એ મસ્જિત ડૉ. ઇકબાલની મુલાકાત અને તેમણે ત્યાં પધેલ નમાઝને કારણે વિશ્વમાં ચર્ચામાં છે.

“મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”ની ભવ્યતા ઇસ્લામના સુવર્ણ કાળની ગાથા વ્યક્ત કરે છે. આ એ યુગની વાત છે, જયારે દસમી સદીમા સમગ્ર સ્પેનમાં ઇસ્લામી શાસન હતું. કુર્તુબા શહેર વિશ્વનું સૌથી મોટું અને વિકસિત શહેર હતું. સૌ પ્રથમ “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા” ના સ્થાપત્યની થોડી વાત કરીએ. લગભગ એક કિલોમીટર લંબાઈ અને સવા કિલોમીટર પહોળાઈના વિસ્તારમાં પથરાયેલ આ મસ્જિતની મુલાકાત માટે પ્રવાસીએ લગભગ ત્રણ કિલોમીટર ચાલુ પડે છે. અને ઓછામાં ઓછા બે કલાક ફાળવવા પડે છે. મસ્જિતમા એક મિનારો છે. જેમાં અઝાન આપવામાં આવતી હતી. આજે તે બેલ ટાવર તરીકે ઓળખ્યા છે. મસ્જિતનું સ્થાપત્ય વિશિષ્ટ છે. લગભગ ૧૨૦૦ વર્ષથી તે યથાવત છે. મસ્જિતમા એક વિશાલ હોલ છે. જેમાં નમાઝ પઢવામાં આવતી હતી. હોલમાં લગભગ ૮૫૬ સંગેમરમરના સ્તંભો છે, જે કમાનોથી સુશોભિત છે. હોલ સાથે જોડાયેલ મેદાનમાં ફુવારાઓ છે. ખજુરના વૃક્ષોથી ભરેલ બગીચો પણ મસ્જિતનો ભાગ છે. મસ્જિતની મહેરાબ અર્થાત નમાઝ પઢવાની દિશા અને જ્યાં ઉભા રહી પેશ ઈમામ સૌને નમાઝ પઢાવે છે તે જગ્યા પણ સોનાના પતરાંથી મઢેલી હતી. જો કે અત્યારે તેના થોડા અવશેષો જ બાકી છે. છતાં આજે પણ મહેરાબ અત્યંત કલાત્મક ભાસે છે. પ્રવાસીઓ વધુમાં વધુ તેના ફોટા લેવાનું પસંદ કરે છે. તેનો ગુંબજ પણ રોમન અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યનો અદભુદ નમુના છે.
કુર્તુબા શહેર ૧૦મી સદીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર હતું. આજે ૨૦-૨૫ લાખની વસ્તી ધરાવતા આ શહેરને યુનેસ્કોએ પણ ૧૦મી સદીના મોટા અને ઐતિહાસિકતા શહેરનો દરજ્જો આપ્યો છે. કારણ કે એ સમયે વિશ્વમાં શિક્ષણનું મોટું કેન્દ કુર્તુબા યુનિવર્સીટી હતી. જે આઠમી સદીમાં શરુ થઈ હતી. અને ૧૦મી સદીમાં તો તે વિશ્વની સૌથી મોટી યુનિવર્સીટી બની ગઈ હતી. આજે ભલે મસ્જિદો માત્ર નમાઝ પઢવાનું કે પઢાવવાનું સ્થાન બની રહી હોય. પણ એ યુગમાં કુર્તુબા યુનિવર્સીટી એ “મસ્જિત-એ-કુર્તુબા”નો એક મહત્વનો ભાગ હતી. જ્યાં વિશ્વના અનેક વિષયોનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું. તેનું ગ્રંથાલય સમૃદ્ધ હતું. મેડીકલ રીસર્ચનું તે મોટું કેન્દ્ર હતી. બે થી અઢી હજાર જેટલી ફેકલ્ટી થી સમૃદ્ધ આ યુનિવર્સીટીમા એશિયા, આફ્રિકા અને યુરોપથી અનેક વિદ્યાર્થીઓ અહિયાં ભણવા આવતા હતા.

ઇસ્લામીક ઇતિહાસમાં દટાયેલ આવી મસ્જિદો આપણી મસ્જિદો અંગેની સામાન્ય પરિકલ્પનાથી કેટલી ભિન્ન છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ભૂખ્યાને ભોજન આપું એટલે ઇસ્લામ : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

ઇસ્લામમા નિ:સહાયને સહાય અને ભૂખ્યાને ભોજન આપવાની ક્રિયાને અંત્યંત સવાબ અર્થાત પુણ્યનું કાર્ય માનવામાં આવે છે. ઇસ્લામમાં જકાત એ ફરજીયાત દાન છે. જયારે ખેરાત એ મરજિયાત દાન છે. ખેરતા માત્ર નાણાથી નથી થતી. કોઈ પણ ભુખ્યને ભોજન કરાવવું, સુરદાસને રસ્તો ઓળંગવામા મદદ કરી, કે કોઈ અજ્ઞાનીને જ્ઞાન આપીને પણ ખેરાત કરી શકાય છે. ઇસ્લામની એક હદીસમાં કહ્યું છે,
એકવાર એક સહાબી (અનુયાયી)એ મહંમદ સાહેબને પૂછ્યું,
“ઇસ્લામની સૌથી મોટી ઓળખ કઈ?”
મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું,
“ભૂખ્યાને ભોજન આપવું અને જાણીતા કે અજાણ્યા સૌનું ભલું ઇચ્છવું”
ઇસ્લામના આવા આદર્શને કોઈ આલીમ કે શિક્ષિત મુસ્લિમ પોતાના જીવનમાં સાકાર કરે તો ખાસ નવાઈ ન લાગે. પણ એક સાવ અભણ મુસ્લિમ, જેનો મુખ્ય વ્યવસાય ચીકનનું મટન વેચવાનો છે તે આ આદર્શને પોતાના જીવનનો મકસદ બનાવી જીવે, તો સાચ્ચે આપણે સૌને જ નવાઈ અને આશ્ચર્ય બંને થાય. આજે મારે વાત કરવી છે સૂરતના એક ચીકનનું મટન વેચતા ૬૦ વર્ષના ફારુખ મેમણની. જેમને લખતા વાંચતા ઝાઝું નથી આવડતું, પણ વિચારોની ગહનતામા તેઓ કોઈ આલીમને પણ શરમાવે તેવા છે. તેમની સાથે મારે કોઈ જ પરિચય નથી. પણ એક દિવસ મારા વોટ્સશોપ પર એક સ્ટીકર આવ્યું તેમાં લખ્યું હતું,
“ખદીજા-રાબીયા ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ”
૬૦ વર્ષથી ઉપરના ગરીબ નિરાધાર લોકો જેનો કોઈ આશરો ન હોય અને અસ્થિર મગજના લોકોને આ ટીફીન એમના ઘરે પહોંચાડીએ છીએ. અમે તમારું શાદીનું બચેલું જમણ પણ એમના ઘરે પહોંચાડીએ છીએ. આ જમણ અમે તમારે ત્યાં આવીને લઇ જઈશું અને તમારા વાસણો ધોઈને પહોંચાડી આપીશું. જઝાકલ્લાહ. અમારો ટેમ્પો આવીને લઇ જશે. શાદીનું બચેલું જમણ આપવા માટે સંપર્ક કરો.”

આ સ્ટીકર વાંચી મેં તેમાં આપેલ નંબર પર ફોન કર્યો. ત્યારે ફોન પર ફારુખભાઈ સાથે મારી મુલાકાત થઈ. એકદમ નિરક્ષર માનવીની ભાષામાં ફારુખભાઈએ મને તેમના કાર્યનો એવી રીતે પરિચય આપ્યો જાણે તેઓ કોઈ અત્યંત સામાન્ય કાર્ય કરતા ન હોય. છેલ્લા ૧૫ વર્ષોથી “ખદીજા-રાબીયા ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ” દ્વારા સૂરતના ૬૦વર્ષ ઉપરના અશક્ત અને નિરાધાર ૨૦૦ લોકોને તેમના નિવાસ્થાને નિયમિત ભોજન મોકલવામાં આવે છે. આ અંગે તેઓ સ્વાભાવિક સ્વરમાં કહે છે,
“મહેબૂબભાઇ, એવા અનેક વૃદ્ધો છે જેમને કોઈ સંતાન નથી. અને હોય છતાં નિરાધાર છે, તેવા હિંદુ મુસ્લિમ કોઈ પણ વૃદ્ધોને તેમના નિવાસ્થાને નિયમિત બંને સમયનું ભોજન અમે પહોંચાડીએ છીએ.”

આપણે વિવિધ સામાજિક-ધાર્મિક ઉત્સવોના પ્રસંગે જે ભોજન સમારંભો કરીએ છીએ. તેમાં પુષ્કળ ભોજન બચે છે, બગડે છે. તેવા ભોજનને ફારુખભાઈના સબંધીઓ પોતાના વાહનમાં લઇ આવે છે. અને ૧૧ જેટલા ડીપ ફ્રીઝરોમા મૂકી દે છે. અને પછી તેના પેકેટો કે ટીફીન દ્વારા જરૂરત મંદોને ત્યાં પહોંચાડે છે. સૂરતના ઝાંપા બજાર, મોરગવાન, મોટી ટોકીઝ, કાલીપુરા, સૂરત ટોકીઝ, રુસ્તમપુરા, સંગ્રામ પુરા ગોપી પુરા, મોમનાવાડ, ચોક બજાર, નાનપુરા, મુગલીસરા, ભાગલપુર, બબપીરની દરગાહ, કાંસીવાડ, જેવા ૧૫ મહોલ્લાઓમા રીક્ષા દ્વારા આવા ટીફીનો પહોંચાડવામા આવે છે. આજે ફારુખભાઈનું આ કાર્ય લોકોમાં એટલું જાણીતું થયું છે કે લગ્ન સમારંભના આયોજકો અગાઉથી જ ફોન કરીને ભોજન લઇ જવા માટે પોતાનું સરનામું ફારુખભાઈને નોંધાવી દે છે. આ સેવાકીય કાર્યમાં ૯૦ ટકા તૈયાર ભોજન અથવા ભોજન સામગ્રી સૂરત શહેરના ઉદાર દાતાઓ તરફથી જ સંસ્થાને મળે છે. વળી, કેટલાક હિંદુ-મુસ્લિમ બિરાદરો પોતાના જન્મ દિવસ કે અન્ય ઉજવણી ના ભાગ રૂપે ભોજન તૈયાર કરાવીને પણ સંસ્થાને ખાસ મોકલાવે છે.
એવી એક ઘટનાને વાગોળતા ફારુખભાઈ કહે છે,
“હમણાં જ એક હિંદુ બિરાદરે પોતાના જન્મ દિવસની ઉજવણી નિમિત્તે ૨૦૦ માણસનું ખાસ ભોજન બનાવી અમને મોકલ્યું હતું”
ઇસ્લામની એક અન્ય હદીસમા કહ્યું છે,
“પોતાનો પાડોશી પાસે જ ભૂખ્યો પડ્યો હોય ત્યારે પણ જે માણસ પોતે પેટ ભરીને જમે તે મોમીન (મુસ્લિમ) નથી.”
અરબસ્તાનના એક મોચીએ હજયાત્રા માટે ભેગા કરેલા નાણા પોતાના પડોસમા રહેતા ભૂખ્યા કુટુંબ માટે ખર્ચી નાખ્યા. પરિણામે ખુદાએ તેની હજ ઘર બેઠા કબૂલ કરી હતી. એ ઘટના ઇસ્લામિક સાહિત્યમાં જાણીતી છે. આવા ઉમદા ઉદેશને સાકાર કરતા ફારુખભાઈનું એક અન્ય સેવાકીય કાર્ય પણ પ્રશંસનીય છે. ભિખારીઓ કે ફકીરોને ભીખ આપવા કરતા, એવા ભૂખ્યા માનવીઓને ભોજન કરાવવાનું પસંદ કરતા ફારુખભાઈ સૂરતના ત્રણ વિસ્તારો ઝાંપા બજાર, માન દરવાજા અને પાલીયા ગ્રાઉન્ડમા લંગર પણ ચલાવે છે. આ લંગરમા કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વગર દરેક માનવી આવીને જમી શકે છે. પણ તેણે થાળી જાતે ધોઈને લેવાની હોય છે. અને જમ્યા પછી પોતાની થાળી જાતે ધોઈને યોગ્ય સ્થાને મુકવાની રહે છે. આ નિયમનું પાલન સૌ કોઈ વિના સંકોચે કરે છે. સૂરતના આ ત્રણે લંગરમાં રોજના ૬૦૦ માણસો જમે છે.
આજ દિન સુધી કોઈની પણ પાસે દાનનો એક પણ પૈસો ફારુખભાઈએ માંગ્યો નથી. છતાં આ કાર્ય વિના વિલંબે ચાલ્યા કરે છે. એ જ સેવાના આ યજ્ઞમા ઈશ્વર કે ખુદાની ખુશી વ્યક્ત કરે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized