Category Archives: Uncategorized

ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

આજથી ૩૫૯ વર્ષ પહેલા ઔરંગઝબે ભારતના શાસક તરીકે (૩૧ જુલાઈ ૧૬૫૮) શાસનના સુત્રો સંભાળ્યા હતા.મંદિરોને તોડનાર અને ધર્માંધ બાદશાહ તરીકે ભારતના ઇતિહાસમાં ઔરંગઝેબનું ચરિત્ર ખરડાયેલું છે. જાણીતા ઈતિહાસકાર સર જદુનાથ સરકારે ઔરંગઝેબના જીવનને ઉજગરતા પાંચ ગ્રંથો લખ્યા છે, તેમાં તેમણે ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિને અનેક આધારભૂત દસ્તાવેજો સાથે રજુ કરી છે. “ઔરંગઝેબનો ઈતિહાસ” નામે (History of Aurangzeb in 5 volumes) ૧૯૧૨ થી ૧૯૨૪ દરમિયાન લખાયેલ આ ગ્રંથોમાં ઇતિહાસકાર જદુનાથ સરકારે ઔરંગઝેબના ચરિત્રને એક અલગ જ અંદાજમા રજુ કરેલ છે. એ પછી આધુનિક ઈતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ એક પુસ્તક લખ્યું હતું, જેનુ નામ
“ભારતીય સંસ્કૃતિ અને મુઘલ સામ્રાજય” હતું. પ્રોફે. બી.એન.પાંડે ઓરિસ્સાના ભૂતપૂર્વ રાજ્યપાલ અને રાજ્યસભાના સભ્ય હતા. અલહાબાદ નગરપાલિકાના ચેરમેન રહી ચુકેલા ઇતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ પોતાના ઉપરોક્ત ગ્રંથમાં ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિને ઉજાગર કરતા અનેક નવાઈ પમાડે તેવા દ્રષ્ટાંતો આપ્યા છે. એક અનુભવી ઈતિહાસ સંશોધક તરીકે તેમણે પુસ્તકમાં આલેખેલ કેટલીક બાબતો જાણવા જેવી છે. તેઓ લખે છે,
“જયારે હૂં અલાહાબાદ નગરપાલિકાનો ચેરમેન (૧૯૪૮ થી ૧૯૫૩) હતો, ત્યારે મારી સામે એક સમસ્યા આવી હતી. એ ઘટના સોમેશ્વર નાથ મહાદેવ મંદિરની સંપતિ સબંધિત હતી. મંદિરના મહંતના મૃત્યું પછી તેની સંપતિના બે દાવેદારો ઉભા થયા હતા. એક દાવેદારે પોતાના વારસાગત દસ્તાવેજો રજુ કર્યા. એ દસ્તાવેજોમાં ઔરંગઝેબના ફરમાનો પણ હતા. જેમાં ઔરંગઝેબે આ મંદિરના નિભાવ માટે આપેલ જાગીર અને નકદ અનુદાનનો પણ ઉલ્લેખ હતો. મને લાગ્યું કે ઔરંગઝેબના આ ફરમાન ખોટા હશે. મને નવાઈ પણ લાગી કે ઔરંગઝેબ જેવો ધર્માંધ બાદશાહ મંદિરને જાગીર કેવી રીતે આપી શકે ?
એટલે કોઈ નિર્ણય લેતા પહેલા મેં ડૉ. સર તેજ બહાદુર સપ્રુનો અભિપ્રાય લેવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ અરબી અને ફારસીના જાણકાર હતા. મેં તેમને દસ્તાવેજો અભ્યાસ અર્થે આપ્યા. તેમણે દસ્તાવેજોનો અભ્યાસ કરી જણાવ્યું કે તમામ દસ્તાવેજો અસલી અને વાસ્તવિક છે.એ પછી તેમણે પોતાના મુનશીને બોલાવી બનારસની જંગમવાડી શિવ મંદિરની ફાઈલ લાવવા કહ્યું. એ મુકદમો છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી અલહાબાદ હાઇકોર્ટમા ચાલી રહ્યો હતો. જંગમવાડી મંદિરના મહંત પાસે ઔરંગઝેબના કેટલાય ફરમાનો હતા. જેમાં મંદિરના નિભાવ માટે જાગીરો આપવામાં આવી હતી. આ દસ્તાવેજોએ ઔરંગઝેબનું એક નવું જ ચિત્ર મારી સમક્ષ ઉભું કર્યું. એ પછી તો મેં ડૉ. સપ્રુની સલાહ મુજબ ભારતના ભિન્ન મંદિરોને પત્ર લખી તેમને વિનતી કરીકે તેમની પાસે ઔરંગઝેબના કોઈ ફરમાનો હોય તો તેની નકલ મને મોકલે, જેમાં તેણે મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરો અને નકદ નાણાનો ઉલ્લેખ હોય. અને જોત જોતામાં મારી સામે એવા અનેક દસ્તાવેજો આવ્યા જેમાં ઔરંગઝેબે મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરોનો ઉલ્લેખ હતો. એવા કેટલાક મંદિરોમા ઉજ્જેનનું મહાકાલેશ્વર મંદિર, ચિત્રકૂટનું બાલાજી મંદિર, ગોહાટીનું ઉમાનંદ મંદિર, શત્રુંજ્યના જૈન મંદિરોના દસ્તાવેજો મળી આવ્યા. આ ઉપરાંત ઉત્તર ભારતના અનેક પ્રમુખ મંદિરો અને ગુરુદ્વારોને ઔરંગઝેબ દ્વારા આપવામાં આવતી નિભાવ માટેની જાગીરોના દસ્તાવેજો પણ મળી આવ્યા. આ તમામ ફરમાનો ઇ.સ. ૧૬૫૯ થી ૧૬૮૫ દરમિયાનના હતા. આ દસ્તાવેજો દ્વારા એ જરૂર સિદ્ધ થાય છે કે ઔરંગઝેબ અંગે ઈતિહાસકારોએ આલેખેલ ઈતિહાસ પક્ષપાત પર આધારિત છે. મને વિશ્વાસ છે કે જો યોગ્ય રીતે સંશોધન કરવામાં આવે તો ઔરંગઝેબના જીવનનું એક નવું પાસું ઇતિહાસમાં ઉજાગર થઈ શકે. મને કહેતા આનંદ થાય છે કે આ વિષય પર જ્ઞાનચંદ અને પટના મ્યુઝીયમના ભૂતપૂર્વ ક્યુરેટર ડૉ. પી.એલ.ગુપ્તા પણ સઘન સંશોધન કરી રહ્યા હતા. ઔરંગઝેબને ધર્માંધ ચિતરવામાં જેણે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો તે “ફરમાને બનારસ” હતું. આ ફરમાન બનારસ શહેરના મુહલ્લા ગૌરીમા રહેતા એક બ્રામણ પરિવાર અંગે હતું. ઈ.સ. ૧૯૦૫મા ગોપી ઉપાધ્યાયના નવાસા મંગલ પાંડેએ સીટી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજુ કર્યું હતું. અને એશિયાટિક સોસાયટી” બંગાળના જર્નલમા તે ૧૯૧૧મા પ્રસિદ્ધ થયું હતું. પરિણામે સંશોધકોનું એ તરફ ધ્યાન દોરાયું. અને ત્યારથી ઈતિહાસકારો એ ફરમાનનો હવાલો આપી ઔરંગઝેબને હિંદુ મંદિરોના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મુકનાર બાદશાહ તરીકે મૂલવવા લાગ્યા હતા.એ લિખિત ફરમાન ઔરંગઝેબે ૧૫ જુમાદુલ અવ્વલ હિજરી ૧૦૬૫, ૧૦ માર્ચ ૧૬૫૯ના રોજ બનારસના સ્થાનિક અધિકારીના નામે એક બ્રામણની ફરિયાદના આધારે મોકલ્યું હતું. જેમાં લખ્યું હતું,
“આપણા પવિત્ર કાનૂન મુજબ અમે એ નિર્ણય કર્યો છે કે પ્રાચીન મંદિરોને તોડવામાં નહિ આવે. અલબત્ત નવા મંદિરો નહી બનાવવામાં આવે. અમારા આ ન્યાય પ્રિય શાસનમાં અમારા પ્રતિષ્ઠિત દરબારમા એવી સુચના પ્રાપ્ત થઈ છે કે કેટલાક લોકો બનારસ શહેર અને તેની આસપાસના હિંદુ નાગરીકો અને મંદિરોમા વસતા બ્રામણો અને પુરોહિતોને હેરાન કરી રહ્યા છે. તથા તેમના મામલાઓમાં દરમિયાનગીરી કરી રહ્યા છે. આ પ્રાચીન મંદિરો તેમની દેખરેખ નીચે છે. આમ છતાં એ લોકો ઈચ્છે છે કે આ બ્રામણો અને પુરોહિતોને તેમના સ્થાન પરથી હટાવી મુકવામાં આવે. આવી દરમિયાનગીરી આ સમાજ માટે પરેશાનીનું મુખ્ય કારણ બની છે. અને એટલે જ અમારું ફરમાન છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગેરકાનૂની રીતે બ્રામણ અને હિંદુ નાગરિકોને પરેશાન ન કરે. જેથી પહેલાની જેમ જ એ સ્થાનો પર તેમનો કબજો યથાવત રહે અને હદય પૂર્વક તેઓ ઈશ્વર દત્ત અમારા સામ્રાજય માટે પ્રાર્થના કરતા રહે”
આવું એકલ દોકલ ફરમાન ઇતિહાસમાં જોવા નથી મળતું. બનારસ શહેરમા જ આવું જ બીજું એક અન્ય ફરમાન પણ જોવા મળે છે. જેમાં લખ્યું છે,
“રામનગર (બનારસ)ના મહરાજ ધીરજ રાજા રામસિંહે અમારા દરબારમાં અરજી આપી છે કે તેમના પિતાએ ગંગા નદીના કિનારે તેમના ધાર્મિક ગુરુ ભગવત ગોસાઈના નિવાસ માટે એક મકાન બનાવ્યું હતું. હવે કેટલાક લોકો તેમને હેરાન કરી રહ્યા છે. તેથી આ શાહી ફરમાન દ્વારા વર્તમાન અને આવનાર અધિકારીઓ એ વાતની પૂરી તકેદારી રાખશે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગોસાઈને પરેશાન ન કરે અને તેને ડરાવે ધમકાવે નહિ. અને તેના કોઈ પણ મામલામાં હસ્તક્ષેપ ન કરે. જેથી તેઓ ઈશ્વર દત્ત અમારા સામ્રાજય માટે પ્રાર્થના કરતા રહે. આ ફરમાન પર તુરત અમલ કરવામાં આવે.”

અમદાવાદની જે ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરી ઔરંગઝેબને ધર્માંધ તરીકે મુલવવામા આવ્યો છે, તેનો પણ ડૉ. પાંડેએ તેમના પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે,
“સાધારણ ઈતિહાસકારો અમદાવાદના નગરશેઠ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ ચિંતામણી મંદિરનો ઔરંગઝેબે નાશ કર્યાનો ઉલ્લેખ કરી તેને ધર્માંધ ગણે છે. એમ કરી તેઓ વાસ્તવિકતા પર પડદો નાખી રહ્યા છે. ઔરંગઝેબે એજ નગરશેઠના બનાવેલા શેત્રુંજય અને આબુના મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરોનો ઉલ્લેખ કરવાનું તેઓ કેમ ટાળે છે ?”
આવી અનેક ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરી ઈતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ ઔરંગઝેબની ઉદાર ધાર્મિક નીતિને ઉજાગર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

રાષ્ટ્રપતિ શંકર દયાલ શર્માનું કુરાને શરીફ પરનું કાવ્ય : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

ભારતના નવમાં રાષ્ટ્રપતિ શંકર દયાલ શર્મા (૧૯૧૮-૧૯૯૯)એ ૩૫ વર્ષ પૂર્વે એક કાવ્ય લખ્યું હતું. પ્રકૃતિ, પ્રેમ કે કલ્પના પર ન લખાયેલ એ કાવ્ય ઇસ્લામના પવિત્ર ગ્રંથ કુરાન-એ-શરીફ પર લખ્યું હતું. આજે પાંત્રીસ વર્ષો પછી પણ શંકર દયાલ શર્માનું એ કાવ્ય ઇસ્લામના અનુયાયીઓ માટે માર્ગદર્શક બની રહ્યું છે. ભોપાલમા જન્મેલ શંકર દયાલ શર્મા ૧૯૯૨ થી ૧૯૯૭ દરમિયાન ભારતના રાષ્ટ્રપતિ હતા. રાષ્ટ્રપતિ બનતા પહેલા તેઓ ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ રહી ચૂકયા હતા. બહુશ્રુત વિદ્વાન શંકર દયાલ શર્મા ભોપાલના મુખ્ય મંત્રી અને કેન્દ્ર સરકારમાં વાણિજય મંત્રી (૧૯૭૪-૧૯૭૭) પણ રહ્યા હતા.
મહાત્મા ગાંધીના વિચારોમા અતુટ શ્રધ્ધા ધરાવનાર ડૉ શર્મા ભારતીય જીવન મુલ્યોના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. સાદગી અને સર્વધર્મ સમભાવથી ભરેલું તેમનું જીવન લોકો માટે પ્રેરણા રૂપ હતું. આજે રાષ્ટ્રપતિની ચુંટણીના ગરમ વાતાવરણમાં બહુ ઓછા ઉપ રાષ્ટ્રપતિ અને રાષ્ટ્રપતિ ભારતના ઇતિહાસમાં એવા છે જેઓ ચુંટણી વગર સર્વ સંમતિથી રાષ્ટ્રપતિ કે ઉપ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હોય. એમા ડૉ. શર્માનો સમાવેશ થાય છે. ડૉ. શર્મા, ડૉ. રાધાકૃષ્ણ અને એમ. હિદાયતુલ્લાહ સર્વ સંમતિથી ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા હતા. આવા બહુશ્રુત વિદ્વાન ડૉ. શર્માએ ભારતના મુસ્લિમો માટે કુરાન શરીફ પર એક સુંદર કાવ્ય લખ્યું હતું. જેમાં તેમની ભારતના મુસ્લિમોની કુરાન એ શરીફ પ્રત્યેની બદલાયેલી પ્રતિક્રિયા સદુઃખ વ્યક્ત થયા છે. તેમની રચનમાં શબ્દોની સરળતા સાથે વિચારોની ગહનતા દરેક વાચકને સ્પર્શી જાય તેવા છે. આ કાવ્યની દરેક પંક્તિમા મુસ્લિમ સમાજ માટે સુંદર હિદાયત અર્થાત શીખ જોવા મળે છે.

કાવ્યનું મથાળું છે,
“એ મુસલમાનો તુમને યે કયા કિયા ?”

“આમલ કી કિતાબ થી
દુવા કી કિતાબ બના દિયા

સમઝને કી કિતાબ થી
પઢને કી કિતાબ બના દિયા

જીન્દો કા દસ્તુર થા
મુર્દો કા મન્સુર બના દિયા

જો ઇલ્મ કી કિતાબ થી
ઉસે લા ઇલ્મો કે હાથ થમા દિયા

“તસ્ખીર-એ-કાયનાત કા દર્સ દેને આઈ થી
સિર્ફ મદરસો કા નિસાબ બના દિયા

મુર્દા કૌમો કો જિન્દા કરને આઈ થી
મુર્દો કો બક્ષવાને પર લગા દિયા

એ મુસલમાનો તુમને યે કયા કિયા ?”

ઉપરોક્ત કાવ્ય “એ મુસલમાનો તમે આ શું કર્યું ?” ની એક એક પંક્તિ વિચાર માંગી લે તેવી છે. સૌ પ્રથમ પંક્તિમાં કહ્યું છે,
“આમલ કી કિતાબ થી
દુવા કી કિતાબ બના દિયા”
અર્થાત કુરાને શરીફ આમલ કે આચરણનો ગ્રંથ છે. જેમાં આપવામાં આવેલ દરેક હિદાયતો( ઉપદેશો) ને મુસ્લિમે પોતાના જીવનમાં આચરણમાં મુકવાની છે. પણ એ મુસ્લિમો, તમે તો કુરાને શરીફને માત્ર દુવા-પ્રાર્થના કરવાનું પુસ્તક બનાવી દીધું છે. તેના ઉપદેશો તમારા જીવનમાં તમે અમલમાં નથી મુક્યા. બીજી કડીમાં ડૉ. શર્મા કહે છે,
“સમઝને કી કિતાબ થી
પઢને કી કિતાબ બના દિયા”
અર્થાત કુરાને શરીફનું પઠન કે અધ્યન સમજીને કરવાનું છે. તેની દરેક આયાતનો હાર્દ સમજીને, તેનું પઠન કરવું જરૂરી છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે તો સમજ્યા વગર તેનું રટણ કરવા માંડ્યું છે. માત્ર તેની આયાતો મોઢે કરી તમે તેનું રટ્યા કરો છો. તેની આયાતોના અર્થ સુધી પહોંચવાની ક્રિયા તો સાવ સ્થગિત થઈ ગઈ છે.
“જીન્દો કા દસ્તુર થા
મુર્દો કા મન્સુર બના દિયા”
અર્થાત કુરાને શરીફ માનવીને જીવન જીવવાની કલા શીખવતો મહાન ગ્રંથ છે. તેમાં મુલ્ય નિષ્ઠ જીવન માટેની અદભુદ હિદયાતો આપેલી છે. જેમ કે વેપાર કેમ કરવો, વસ્ત્રો કેવા પહેરવા, કોઈના ઘરે ક્યારે જવું અને ઘરમા પ્રવેશતા પહેલા ધરનો દરવાજો અચૂક ખખડાવવો. ટૂંકમાં મુલ્ય નિષ્ઠ જીવનના નિયમો કુરાને શરીફમા ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. પણ એ મુસલમાનો તમે તો કુરાને શરીફને મૃત્યું પછીના નિયમોનો ગ્રંથ બનાવી દીધો છે.
“જો ઇલ્મ કી કિતાબ થી
ઉસે લા ઇલ્મો કે હાથ થમા દિયા”
ઇસ્લામમા ઇલ્મ અર્થાત જ્ઞાનનું વિશેષ મહત્વ છે. હઝરત મહંમદ સાહેબની પહેલી વહીનો પહેલો શબ્દ હતો “ઇકારહ” અર્થાત પઢ, વાંચ. અને એટલે જ કુરાને શરીફ સમાજ, વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેના માનવીના મુલ્ય નિષ્ઠ વ્યવહારને વાચા આપતો અતિ જ્ઞાન સભર ગ્રંથ છે. આવા જ્ઞાનથી ભરપુર મહાન ગ્રંથને એ મુસલમાનો તમે અજ્ઞાનીઓના હાથમાં મૂકી દીધો છે. જેથી તેના સાચા મુલ્ય અને મહત્તાથી તમે દૂર થતા જાઓ છે.
“તસ્ખીર-એ-કાયનાત કા દર્સ દેને આઈ થી
સિર્ફ મદરસો કા નિસાબ બના દિયા”
આ કડીમાં ઉર્દુના શબ્દોનો સુંદર અને અર્થસભર ઉપયોગ ડૉ. શર્માએ કર્યો છે. “તસ્ખીર-એ-કાયનાત” અર્થાત વિશ્વ અને માનવીના સર્જનના રહસ્યોને અભિવ્યક્ત કરવા માટે ખુદાતાલાએ કુરાને શરીફનું સર્જન કર્યું છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે કુરાને શરીફને મદરસાઓના પાઠ્યક્રમ (નિસાબ)નું માત્ર પુસ્તક બનાવી દીધું છે. તેમાં રહેલા રહસ્યોને જાણવાનો કે માણવાનો પ્રયાસ પણ તમે કરતા નથી.
“મુર્દા કૌમો કો જિન્દા કરને આઈ થી
મુર્દો કો બક્ષવાને પર લગા દિયા”
કુરાને શરીફ મુર્દા રાષ્ટ્ર (કોમો) અર્થાત જે રાષ્ટ્ર (કોમ) અજ્ઞાનના અંધકારમા મૃત્યું સમાન જીવી રહ્યું છે. એવા રાષ્ટ્ર કે કોમને અજ્ઞાનના અંધકારમાંથી જ્ઞાનના પ્રકાશમાં આણી તેને જીવંત કરવા માટે કુરાને શરીફનું સર્જન કરવામાં આવ્યું છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે તો તેની આયાતોને મુર્દાઓના આત્માઓને બક્ષવાનું માધ્યમ બનાવી દીધું છે.
૨૬ ડીસેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ અવસાન પામનાર ભારતના નવમાં રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. શંકર દયાલ શર્માની આ કાવ્યાત્મક વ્યથા અંગે આજનો શિક્ષિત મુસ્લિમ થોડો પણ વિચાર કરી, તેનો અમલ કરવા કટિબદ્ધ બનશે, તો કદાચ ડૉ.શર્માની આ રચના સાર્થક લેખાશે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સનાતન શાશ્વત ધર્મ ઇસ્લામ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

“રાહે રોશન” ના નિયમિત વાચક એસ્ટેટ એજન્ટ રહીમભાઈએ મને ઉપરોક્ત મથાળા નીચે ઇસ્લામની કેટલીક વિશિષ્ટતાઓ દર્શાવતો એક લાંબો મેસેજ વોટ્શોપ પર મોકલ્યો છે. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ જ ગમી જાય અને ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો સામે મસ્તક નમી જાય તેવા એ મેસેજની સત્યતા તપાસીને, થોડો મઠારીને અત્રે મુકવાની લાલચ રોકી શકતો નથી. સૌ પ્રથમમાં તો ઇસ્લામના મૂળમાં એકેશ્વરવાદ અર્થાત તોહીદ છે. ઇસ્લામ કહે છે એક ઈશ્વર કે ખુદાની જ ઈબાદત કરો, જેને કોઈ રૂપ, રંગ કે આકાર નથી. જેને કોઈએ નથી બનાવ્યો પણ જેણે સમગ્ર વિશ્વનું સર્જન કર્યું છે. એવા ધર્મના કેટલાક અદભૂત મુલ્યો જાણવા જેવા છે.જેમ કે,

૧. દરેક મુસ્લિમ તેની કુલ આવકના અઢી ટકા જકાત અર્થાત ફરજીયાત દાન તરીકે આપશે.જેથી સમાજમાંથી આર્થિક અસમાનતા નિવારી શકાય. સમાજમા સમાનતા સ્થાપી શકાય. રમઝાન માસ જકાત આપવાનો ઉત્તમ માસ છે.
૨. ઇસ્લામ માનવતાવાદી ધર્મ છે. જકાત ફરજીયાત દાન છે. પણ ખેરાત મરજિયાત દાન છે. અને ખેરતા માત્ર પૈસાની જ ન હોય શકે. કોઈ પણ અસહાયને મદદ કરાવી. સુરદાસને માર્ગ ઓળંગવામા મદદ કરવી. વિદ્યાર્થીને વિના મુલ્યે ભણાવવા. આ બધા કૃત્યો ખેરાત અર્થાત દાન કે સદકાર્યો છે. ઈસ્લામે એ માટે ખાસ કહ્યું છે કે અસહાયને મદદ કરનાર માનવી સાચો મુસ્લિમ છે.
૩. ઇસ્લામમા રમઝાન માસ ઉપવાસ અર્થાત રોઝાનો માસ છે. સૂર્ય ઉગે તે પહેલાથી અને સૂર્ય આથમે પછી ભુખ્યા તરસ્યા રહી ખુદાની ઈબાદત કરવાનો ઇસ્લામમા આદેશ છે. ઉપવાસ કે રોઝા દરેક મુસ્લિમ માટે ફરજીયાત છે. કારણ કે તે મન અને શરીરને શુદ્ધ કરવાનો માર્ગ છે. ભૂખ અને તરસનો અહેસાસ કરવાનો માર્ગ છે.
૪. ઇસ્લામમાં દીકરીનો જન્મ ખુદાની રહેમત (કૃપા)ની નિશાની છે. જે માનવી પોતાની નૈતિક રોઝીમાંથી દીકરીનું પાલન પોષણ કરશે, તેને શિક્ષણ આપશે, અને સારા કુટુંબમાં તેની શાદી કરશે, તે માનવી સાચા અર્થમાં જન્નતનો (સ્વર્ગનો) અધિકારી બને છે.
૫. ઇસ્લામ કહે છે સૌથી સારો માણસ એ છે જે તમામ સ્ત્રીઓ સાથે વિવિક પૂર્ણ વ્યવહાર કરે છે.
૬. ઇસ્લામમાં વિધવા સ્ત્રીને અપ સૂકનીયાળ માનવામાં આવતી નથી. તેને પણ બહેતર જીવનનો અધિકાર છે. અને એટલે જ વિધવાઓ અને તેના બાળકોને શક્ય તમામ સહાય કરો. અને સમાજમાં તેને આદર અને માન આપો.
૭. ઇસ્લામમાં ઊંચ નીચના કોઈ ભેદો નથી. નમાઝ સમયે ખભાથી ખભો મિલાવી ઉભા રહો. તો જ નમાઝ પૂર્ણ થશે. કારણ કે ઇસ્લામ સમાનતાનો આગ્રહી છે. અને સમાનતા સ્વસ્થ સમાજ માટે અતિ અનિવાર્ય છે.
૮. ઇસ્લામમાં હિંદુ કે મુસ્લિમ કોઈ પણ ધર્મના પડોશીઓ સાથે હંમેશા સદ્વ્યવહાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. પાડોશીના સુખમાં સુખી અને તેના દુઃખમાં દુઃખી રહેનાર માનવી જ સાચો મુસ્લિમ છે.
૯. ઇસ્લામ કહે છે શરાબ અર્થાત દારૂ અને જુગાર એ તમામ બૂરીઓના મૂળમાં છે. તેનાથી હંમેશા દૂર રહો. એટલુ જ નહિ પણ તેના વ્યવસાય સાથે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે જોડાયેલા માનવીઓ સાથે પણ કોઈ વ્યવહાર ન રાખો.
૧૦. ઇસ્લામ કહે છે કે મજદૂરનો પસીનો સૂકાઈ એ પહેલા તેનું મહેનતાણું તેને ચૂકવી દો. મજદૂરની પસીનાની કે મહેનતની કમાઈને રોકી રાખવાનો તમને કોઈ અધિકાર નથી. કયારેય કોઈ મજદૂર કે અનાથની બદ્દદુવા ન લેશો. તેની એક બદ્દદુવા તમારી બરબાદીનું કારણ બની શકે છે.
૧૧. ઇસ્લામમાં ઈર્ષા અને ગીબત મોટા ગુનાહ છે. હંમેશા ઈર્ષાથી દૂર રહો. અને ગીબત અર્થાત કોઈની ટીકા ટિપ્પણ કરવામાં સમય બરબાદ ન કરો. એવી પ્રવૃત્તિ તમારા ગુનાઓમાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે. અને જેની તમે ટીકા કરો છે તેના ગુનાઓને તે ધોવે છે. ટીકા તમારા સદકાર્યોને ઉધઈની જેમ ખાય જાય છે.
૧૨. ખુશ રહેવાનો ઉત્તમ માર્ગ ઇસ્લામમાં બતાવવામાં આવ્યો છે. અને તે એ છે તમારાથી અમીર ને ન જુવો. તમારાથી ગરીબને જોઈ હંમેશા ખુદાનો શુક્ર આભાર માનતા રહો કે ખુદાએ તમને તે ગરીબથી બહેતર જીવન આપ્યું છે.
૧૩. ઇસ્લામ કહે છે હંમેશા નૈતિક અર્થાત હલાલ કાર્યો જ આચરણમાં મુકો. સત્ય બોલવાનો આગ્રહ રાખો. વચન પાલન કરો. અને કયારેય કોઈનું દિલ ન દુભાવો. અનાયાસે કોઈને કઈ કહેવાય જાયતો તુરત તેની ક્ષમા યાચના કરી લો. અલ્લાહ તેમાં રાજી છે.
૧૪. ઇસ્લામમાં કહ્યું છે પાણીનો નિર્થક વ્યય ન કરો. વિના કારણ પાણીનો દુર વ્યય કરવો ગુનાહ છે. ઇસ્લામમાં વઝું અર્થાત નમાઝ પૂર્વે હાથ મોઢું ધોવાની ક્રિયામાં પણ પાણીની બચતને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવેલ છે.
૧૫. રસ્તામા અવરજવર કરનાર માનવીઓને અડચણ રૂપ કે તકલીફ આપતી કોઈ પણ વસ્તુ મોટો પથ્થર, ખીલો કે ખાડો હોય તો તેને દૂર કરવાનુ કાર્ય પણ સવાબ(પુણ્ય) છે.ચાર રસ્તા પર ટ્રાફિક જામ થઈ જાય ત્યારે તેને યથાવત કરવામા પ્રત્યેક્ષ કે પરોક્ષ રીતે વિવેકપૂર્ણ સહાય કરવી એ પણ પુણ્યનું કાર્ય છે. “સત્તાધીશો તે દૂર કરશે મારે શું ?” એવું માનનાર સાચો મુસ્લિમ નથી.
૧૬. ઇસ્લામમાં સ્ત્રી સન્માનની ભાવના પાયામાં છે. કોઈ પણ અજાણી સ્ત્રી પર નજર ન કરો. એવા સમયે નજર ફેરવી લો. કારણ કે પર સ્ત્રી પર બૂરી નજર કરાવી એ તો ગુનો છે જ, પણ તેના પર નજર કરવી એ પણ યોગ્ય નથી.

આ તમામ આદેશો એ સૂચવે છે કે કુરાને શરીફ માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી. પણ એ તો સમગ્ર માનવજાતને નૈતિક જીવન માર્ગ ચિંધતો ગ્રંથ છે. તેમાં ઉત્તમ જીવન જીવવાનો માર્ગ બતાવવામાં આવ્યો છે. દરેક માનવીએ જીવનમા એકવાર તો કુરાને શરીફનું અધ્યન કરવું જ જોઈએ. કારણ કે ઉપરોક્ત બાબતો તો કુરાને શરીકની અનેક માનવ મુલ્યોને વ્યક્ત કરતી બાબતોમાની થોડીક જ છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

વિશ્વના પ્રથમ સ્ત્રી-પુરુષ આદમ અને હવ્વા : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદના સિધ્ધાંત મુજબ માનવીનું સર્જન સૃષ્ટિના ક્રમિક વિકાસ સાથે થયું છે. એ મુજબ માનવજાતના મૂળ પુરુષ વાનરમાંથી માનવીનુ સર્જન થયું છે. પણ વિશ્વના મોટાભાગના ધર્મ ગ્રંથો આદમ અને હવ્વાને વિશ્વના પ્રથમ સ્ત્રી પુરુષ માને છે. ઇન્જીલ, તૌરાત, બાઈબલ, ઉપનિષદ અને પવિત્ર કુરાને શરીફમાં આ અંગે સમાન વિચારો જોવા મળે છે. જેમકે હિંદુ ધર્મ માનવીના આદી પુરુષ તરીકે મનુને માને છે. અને પુરુષ મનુ દ્વારા સૃષ્ટિનું સર્જન અને વિકાસ થયાનું માને છે. એટલે જ મનુના બાળકોને માનવ કહેવામા આવે છે. તેનો ઉલ્લેખ બૃહદરણયક ઉપનિષદમા પણ જોવા મળે છે. મનુના સર્જન પછી બૃહદરણયક ઉપનિષદમા લખ્યું છે,
“તેને એકલા હવે ચેન પડ્યું નહી. બીજું કોઈ હોય તો સારું.તેણે પોતાના બે ભાગ પાડ્યા. તેમાંથી સ્ત્રી પુરુષ જન્મ્યા. યાજ્ઞવલ્કયએ કહ્યું છે ‘જેમ દાળની એક ફાડ આખા દાણાનો અડધો ભાગ થાય છે તેમ આ પુરુષ એકલો પોતાના ખરા સ્વરૂપ જેવો અડધીયા જેવો છે, એની આ જે ઉણપ હતી તે સ્ત્રી વડે પૂરી થઈ.”
એ જ રીતે ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મો હઝરત આદમને વિશ્વના પ્રથમ પુરુષ તરીકે માને છે. હઝરત આદમના સર્જન અંગે કુરાને શરીફમાં અનેક આયાતો જોવા મળે છે. જેમ કે
“અમે તેને માટીમાંથી પૈદા કર્યો છે”
“ખરેખર અમે તેને સડેલી સૂકાઈ ગયેલી માટીમાંથી પૈદા કર્યો છે”
“અમે તેને ચીકણી ખનકતી માટીનીના ગારામાંથી પૈદા કર્યો છે”
માટીનો રંગ ઘઉં વર્ણો હોય છે. હઝરત આદમ પણ ઘઉં વર્ણા હતા. જેથી તેમનું નામ આદમ પડ્યું. હિબ્રુ ભાષામાં માટીને આદામ કહે છે. કેટલાક ઉલેમાઓ મુજબ પાણી અને માટીના મિક્ષણને “અદમત” કહે છે. આ મિક્ષણમાથી બનેલ માનવી એટલે આદમ. અન્ય એક વિચાર મુજબ આદમ શબ્દ “અદીમુલઅર્દ” પરથી આવ્યો છે. “અદીમુલઅર્દ” એટલે ઝમીનનું સ્તર. એજ ઝમીનમાંથી ખુદાએ આદમનું સર્જન કર્યું હોય, તે આદમ કહેવાયા. એજ રીતે અદમનો અર્થ સરદાર થાય છે. આદમ સમગ્ર માનવીઓના, ખીલ્કતના સરદાર હોવાથી તે આદમ તરીકે ઓળખ્યા. આદમ માનવજાતના પિતા હતા. તેથી તેમના સંતાનો આદમી કહેવાયા. એક ઇસ્લામી રિવાયત (કથન) મુજબ ઇસ્લામના છ નબીઓમા સૌથી પહેલા નબી (પયગમ્બર) હઝરત આદમ હતા. એમ કહેવાય છે કે આદમનું માટીનું પુતળું બનાવ્યા પછી શુક્રવારે સાંજે ચાર મુખ્ય ફરિશ્તાઓની હાજરીમાં અલ્લાહે તેમા રૂહ નાખી. તેમને જીવંત બનાવ્યા. અને તેમને જન્નતના બાગમાં રહેવાની છૂટ આપી. એ દિવસ પણ જુમ્માનો અર્થાત શુક્રવારનો હતો.
આમ આદમનું સર્જન ખુદાએ કર્યું. પણ આદમ પોતાની એકલતા ન જીરવી શક્યા. તે પોતાની જાતને એકલા મહેસૂસ કરવા લાગ્યા. અલ્લાહ હઝરત આદમની વ્યથાથી પરિચિત હતા. એટલે એક દિવસ તેઓ સુતા હતા ત્યારે અલ્લાહના આદેશ મુજબ હઝરત આદમની ડાબી પાંસળી કાઢી લેવામાં આવી.
એ ડાબી પાંસળીમાંથી અલ્લાહે એક અતિ સુંદર એક સ્ત્રીનું સર્જન કર્યું. જયારે હઝરત આદમ ઊંઘમાંથી ઉઠ્યા ત્યારે તેમની બાજુમાં એક સુંદર સ્ત્રીને જોઈ નવાઈ પામ્યા. અને તેને પૂછ્યું,
“તમે કોણ છો ? અને શા માટે મારી પાસે બેઠા છો ?”
“હું એક સ્ત્રી છું. તમને સાથ અને આશ્વાશન આપવા ખુદાએ મારું સર્જન કર્યું છે.”
ત્યાં હાજર એક ફરિશ્તાએ હઝરત આદમના જ્ઞાનને ચકાસવા પૂછ્યું,
“આ સ્ત્રીનું નામ શું છે ?”
હઝરત આદમ તુરત બોલી ઉઠ્યા, “એ સ્ત્રીનું નામ હવ્વા છે”
ઇસ્લામની હદીસની બે માન્ય કિતાબો બુખારી શરીફ અને મુસ્લિમમા આ અંગે કહ્યું છે,
“સ્ત્રીઓ સાથે નમ્રતા અને ભલમનસાઈથી વર્તો, કારણ કે સ્ત્રીંનું સર્જન પ્રુરુષની પાંસળીમાંથી કરવામા આવ્યું છે. એટલે જ સ્ત્રી પાંસળી જેવી ટેડી અર્થાત તેને સમજવી મુશકેલ છે. જેથી તેના વાંકાપણાને સીધું કરવાની જહેમત ન લેતા તેની સાથે તકેદારી પૂર્ણ અને પ્રેમાળ વર્તન અનિવાર્ય છે. જેથી તમેં તેની પાસેથી પ્રેમપૂર્વક, નમ્રતા અને વિવેકથી કાર્ય લઇ શકશો”
હઝરત આદમ અને હવ્વાને પૈદા કર્યા પછી અલ્લાહે ફરમાવ્યું,
“તમે જન્નતમાં મન ફાવે ત્યાં હરોફરો, ખાઓપીઓ પરંતુ પેલા ફળના ઝાડ પાસે જશો નહિ અને તેનું ફળ ખાશો નહી”
પરંતુ હઝરત આદમને ઇબ્લીસ નામના એક શૈતાને બહેકાવ્યા. અને હઝરત આદમ અને હવ્વા એ ફળથી દૂર ન રહી શક્યા. અને તે ફળ બંનેએ આરોગ્યું. અલ્લાહે હઝરત આદમને આ અંગે કહ્યું,
“તું મારી વાત કેમ વિસરી ગયો ? કેમ પેલું ફળ તે ખાધું ?”
હઝરત આદમએ કહ્યું,
“ખુદાતઆલા, આપના સોગંદ અમને શૈતાને બહેકાવ્યા હતા. પરિણામે અમે સન્માર્ગેથી ભટકી ગયા. અમને માફ કરી દો”
ખુદાએ ફરમાવ્યું,
“ ક્ષમા તો તમને મળશે. પણ તમારી ભૂલની સજા પણ મળશે.તમારે જ્ન્ન્તમાંથી પૃથ્વી પર જવું પડશે. નિયત કરેલા સમય સુધી ત્યાજ રહેવું પડશે. જીવન નિર્વાહ માટે સંઘર્ષ કરવો પડશે.મૃત્યુંને પામવું પડશે.”
કુરાને શરીફમાં આ બાબતને આલેખતા કહ્યું છે,
“જો તમે ફળ ખાશો તો આપત્તિમાં આવી પડશો”
આમ જન્નતની સાહેબી હઝરત આદમ અને હવ્વાને છોડવી પડી. અને ખુદાએ તેમને પૃથ્વી પર મોકલી આપ્યા. એક આધાર મુજબ હઝરત આદમ અને હવ્વાને ખુદાએ પૃથ્વી પર અલગ અલગ સ્થાનો પર ઉતાર્યા હતા. હવ્વાને અરબસ્તાનના જીદાહ અને હઝરત આદમને લંકા મધ્યમા આવેલા એક પહાડ પર ઉતારવામાં આવ્યા હતા. આજે પણ એ પહાડ “આદમ પહાડ” ના નામે ઓળખાય છે.
એ દિવસ પણ જુમ્માનો દિવસે હતો. આદમ અને હવ્વા ૧૩૦ વર્ષ સુધી જન્નતમાં રહ્યાનું મનાય છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સૂરે યાસીન અને પર્યાવરણ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૧૧ મેંના રોજ શબે બરાત હતી. અર્થાત ક્ષમાયાચના સાથે મૃતકોની રુહ (આત્મા) માટે પ્રાર્થના (દુવા) કરવાનો દિવસ. એ દિવસે સાંજે હું કુરાને શરીફના દિલ સમી સૂરે યાસીનનું પઠન કરતો હતો.બરાબર એજ સમયે મારા મોબાઇલની રીંગ વાગી. સામે છેડેથી ધર્મદર્શનના સહ સંપાદક શંભુભાઈનો અવાજ સંભળાયો,
“મહેબૂબભાઈ, ૫ જૂનના રોજ વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ છે. એટલે ઇસ્લામ અને પર્યાવરણ અંગે લખો એવી વિનતી છે.”
મેં ટૂંકમાં હા પાડી અને પુનઃ સૂરે યાસીનનું પઠન કરવા માંડ્યું. આમ તો મેં અનેકવાર સૂરે યાસીન પઢી છે. પણ એ દિવસે મને તેમાં પર્યાવરણની આયાતો નજરે પડી. કુરાને શરીફની એજ ખાસિયત છે કે તેની આયાતો જયારે જયારે તમે પઢો છો ત્યારે ત્યારે તમને તેમાંથી નવા અર્થો સાંપડે છે. સૂરે યાસીનની ૩૩ થી ૪૪ આયાતોમાં પર્યાવરણના અભ્યાસુઓ માટે જાણવા અને સમજવા જેવી અનેક મહત્વની બાબતો આપવામાં આવી છે. સૌ પ્રથમ એ આયાતોનો અનુવાદ માણીએ.

“ અને એક નિશાની માટે મૃત જમીન છે તેને અમે જીવંત કરી દીધી અને તેમાંથી અનાજ કાઢ્યું, બસ તેમાંથી જ તેઓ ખાય છે (૩૩) અને અમે તેમાં બગીચા બનાવ્યા ખજૂર અને દ્રાક્ષના અને તેમાં અમુક ઝરણા વહાવી દીધા (૩૪) કે તેના ફળોમાંથી ખાય અને તેને તેમના હાથોએ નથી બનાવ્યા, પછી કેમ ઉપકાર નથી માનતા ? (૩૫) પવિત્ર હસ્તી છે જેણે બધી વસ્તુઓના જોડાઓ બનાવ્યા, એ પ્રકારમાંથી જે જમીનમાંથી ઉગે છે અને પોતે તેમની જાતમાંથી અને વસ્તુઓમાં કે જેમની તેમને ખબર નથી (૩૬) અને તેમના માટે એક નિશાની રાત છે, અમે તેના ઉપરથી દિવસને ખેંચી લઈએ છીએ. પછી ત્યારે જ તેઓ અંધારામાં રહી જાય છે (૩૭) અને સૂર્ય પોતાના નિશ્ચિત માર્ગે (કક્ષા) ચાલ્યો જાય છે. આ મહા બળવાન સર્વજ્ઞ અલ્લાહ દ્વારા નિર્માણધીન છે (૩૮) અને ચંદ્રની અમે કક્ષાઓ (મંઝીલો) વહેંચી દીધી છે એટલે સુધી કે પછી (એ રીતે) આવી રહ્યો છે, જેમ કે ખજુરની ડાળખી (૩૮) ન સૂર્ય થઈ શકે છે કે ચંદ્રને પકડી લે અને ન જ રાત આગળ વધી શકે છે દિવસથી. અને દરેક અલગ અલગ (નિશ્ચિત) વર્તુળ (ભ્રમણકક્ષા)મા તરે છે.(૪૦) અને તેમના માટે એક નિશાની છે કે અમે તેમની નસલ (સંતતી)ને ઉઠાવી લીધી તે ભરેલા વહાણમા (૪૧) અને અમે તેમના માટે વહાણ જેવી વસ્તીઓ બનાવી જેના ઉપર સવાર થાય છે (૪૨) અને જો અમે એમ ઇચ્છીએ તો તેમને ડૂબાડી દઈએ પછી કોઈ તેમની ફરિયાદે ન પહોંચે અને ન જ તેઓ છોડાવી શકે (૪૩) પરંતુ અમે પોતાની મહેરબાનીથી અને તેમનું કામ ચલાવવા એક નિશ્ચિત સમય સુધી મંજુર રાખ્યા છે(૪૪).”
સૂરે યાસીનની ઉપરોક્ત આયાતોમાં અલ્લાહની કુદરતની નિશાનીઓ, અને તેમણે માનવજાતને આપેલ નેમતો અને ઉપકારોનું આલેખન છે. સુક્કીભઠ્ઠ જમીન ઉપર આસમાનથી પાણી વરસાવી તે જમીનને જીવંત કરી, તેમાં વનસ્પતિ, વૃક્ષો અને ખજુર જેવા મીઠા ફળો ઉગાડવાનું કાર્ય અલ્લાહની રહેમત અર્થાત કૃપા છે. વળી, જમીનની સપાટી પર અને અને જમીનની નીચે ઝરણા વહેવડાવવાનું કાર્ય પણ અલ્લાહની માનવજાતને મોટી ભેટ છે. જમીનમાં નાખેલા બીજને પોષવાનું કાર્ય, ઉગાડવાનું અને તેની મુક્કમલ સ્થિતિમાં ફળ બનાવવાનું કાર્ય તો માત્ર અલ્લાહની જ અપાર શકિતોમાનું એક છે. સૂર્ય અને ચંદ્રને તેના નિશ્ચિત માર્ગ પર ચલાવવાનું અને રાત અને દિવસનું સર્જન કરવાનું કાર્ય પણ અલ્લાહ સિવાય કોઈના અખત્યારમા નથી.

એજ રીતે સૂરે યાસીનની આયાત ૭૬ થી ૮૩ પણ પર્યાવણને લગતી કેટલીક આયાતો જોવા મળે છે. જેનો અનુવાદ નીચે મુજબ આપી શકાય.
“હવે તેમની વાતથી દિલગીર ન થાવ ! અમે જાણીએ છીએ જે તેઓ છુપાવે છે અને જે જાહેર કરે છે.(૭૬) શું માનવી જોતો નથી કે અમે તેને એક (વીર્ય) ટીપામાંથી બનાવ્યો, પછી ત્યારે જ તે ઝગડનાર બોલનાર થઈ ગયો (૭૭) અને મારા ઉપર એક (અઘટિત) દ્રષ્ટાંત બેસાડે છે અને ભૂલી ગયો પોતાની પૈદાઇશ ! કહેવા લાગ્યો કોણ હાડકાને સજીવ કરશે જયારે તે જિર્ણ થઈ જશે (૭૮) તમે કહો તેમને તે જ સજીવ કરશે જેણે તેમને પ્રથમવાર સર્જ્યા અને તે સઘળું કઈ સર્જવાનું જાણે છે (૭૯) જેણે તમારા માટે લીલા વૃક્ષમાંથી આગ બનાવી, પછી હવે તમે તેનાથી અગ્નિ પેટાવો છો (૮૦) શું જેણે આસમાન અને જમીન બનાવ્યા તેમના જેવા નથી બનાવી શકતો ? કેમ નહી ! અને તે જ અસલ સર્જનહાર અને સઘળું જાણનાર છે.(૮૧) તેનો હુકમ (નિયમ) એ જ છે જે જયારે કોઈ વસ્તુને ઉત્પન કરવા ઈચ્છે તો તેને કહે છે, “થઈ જા” તે તે જ વખતે થઈ જાય છે. (૮૨) બસ પવિત્ર છે તે હસ્તી જેના હાથમાં દરેક વસ્તુની સત્તા છે અને તેના જ તરફ ફરી (પાછા) તમે ચાલ્યા જશો(૮૩)”

અરબસ્તાનમા બે મશહુર વૃક્ષો મરુખ અને અફાર થાય છે. જેની ડાળીઓ લીલી અને તાજા પાણીથી ભરેલી હોય છે. તે ડાળીઓ એક બીજા સાથે ધસવાથી તેમાંથી આગ ઉત્પન થાય છે. વળી, દરેક વૃક્ષ સુકાઈ ગયા પછી આગ ઉત્પન કરાવાનું માધ્યમ બને છે. એ જ અર્થમાં આ આયાતમા તેનો ઉલ્લેખ થયેલો જોવા મળે છે.
પર્યાવણને સ્પર્શતી આવી અનેક આયાતો કુરાને શરીફમા ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. કારણ કે કુરાને શરીફ એક માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી. પણ જીવન જીવવાની કળા અને જીવન રહસ્યો વ્યક્ત કરતો મહાન ગ્રંથ છે.

1 Comment

Filed under Uncategorized

એક હિંદુ સજ્જનનો કુરાન પ્રેમ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

થોડા દિવસો પહેલા એક શૈક્ષણિક હેતુસર જાણીતા બકેરી ગૃપના માલિક ૮૧ વર્ષના મા. અનિલભાઈ બકેરીને તેમના કાર્યલયમાં મળવા જવાનું થયું. જૂની હાઇકોર્ટ પાસે આવેલી તેમની ઓફિસના પગથીયા ચડતો હતો ત્યારે ગુજરાતના એક મોટા ગ્રુપના માલિકને મળવાના આનંદ સાથે સજાગતા પણ હતી. સાંભાળ્યું હતું કે તેઓ સમયના ખુબ પાબંધ છે. તેમણે મને ૧૨.૩૦નો સમય આપ્યો હતો. પણ હું સમયથી ૧૫ મિનીટ વહેલો તેમની ચેમ્બરના મુલાકાતી ખંડમા પહોંચી ગયો. તેમની અંગત સેક્રેટરી રીના બેનરજીએ મને આવકાર્યો. અને મને ઠંડા પાણીના સ્થાને ઠંડું લીંબુનું શરબત આપ્યું. ગરમીને કારણે તે મને ગમ્યું. પણ ગ્લાસ હોઠો પર માંડતા સમયે જ મારી નજર મા.અનિલભાઈની ચેમ્બરના દરવાજા પાસે એક જુના લાકડાના દરવાજા પર પડી. એ દરવાજો દીવાલ પર શોભાના ભાગ તરીકે લગાડેલો હતો. આજકાલ જુનું ફર્નીચર કે દરવાજા, બારીઓ બેઠક ખંડ કે મુલાકાતી ખંડમા સુશોભન તરીકે રાખવાની ફેશન ચાલી છે. એટલે તેના ભાગ રૂપે તે ત્યાં લગાડ્યો હશે તેમ મને લાગ્યું. પણ થોડું ધારી ને જોયું તો મારી આંખો પહોળી થઈ ગઈ.

જુના લાકડાના એ દરવાજાના છએ ચોકઠાંમા કલાત્મક રીતે કુરાને શરીફની આયાતો (શ્લોકો) લખી હતી. એટલે મેં શરબતનો ગ્લાસ પડતો મૂકી એ દરવાજા તરફ કદમો માંડ્યા. દરવાજા પાસે જઈને એ આયાતોને હું એક નજરે તાકી રહ્યો. દરવાજાના છએ ચોકઠાંમા આયાતો સુંદર રીતે ઉપસેલી હતી. કુરાને શરીફની આયાતો તો મેં કુરાને શરીફમાં વારંવાર પઢી છે. પણ આજે તેને સ્પર્શ કરી, મહેસૂસ કરવાનો મોકો ખુદાએ મને આપ્યો હતો. એટલે તે આયાતો પર હાથ ફેરવવા મેં જેવો હાથ લંબાવ્યો કે રીના બેનરજીનો મધુર અવાજ મારા કાને પડ્યો.
“સર, એ પવિત્ર શ્લોકોને મહેરબાની કરીને હાથ ધોઈને સ્પર્શો એવી વિનંતી છે.”
અને મારો હાથ અટકી ગયો. મને તેમની ટકોરમા કુરાને શરીફની આયાતો પ્રત્યેનો ભક્તિ ભાવ સ્પષ્ટ દેખાયો. હું એ આયાતોને સ્પર્શ કર્યા વગર જોઈ રહ્યો. ત્યાજ રીના બેનરજી મારી પાસે આવી બોલ્યા,
“સાહેબ આપને યાદ કરે છે.”
અને મેં મા. અનિલભાઈ બકેરીની ઓફિસમાં કદમો માંડ્યા.એકદમ સાદગીથી ગોઠવાયેલ ઓફીસના એક ખૂણામા ૮૧ વર્ષના મા. અનિલભાઈ બેઠા હતા. મારા આગમનના ઉદેશ અન્વયે અમે થોડીવાર વાતો કરી. પણ પછી મારા મનમાં જે પ્રશ્ન સળવળતો હતો તે મેં પૂછી નાખ્યો,
“કુરાને શરીફની આયાતો કોતરેલ આવો દરવાજો આપની ઓફીસના દરવાજા પાસે જ મુકવાનો વિચાર આપને કયાંથી આવ્યો.?”
“એ વિચાર મારો નથી. મારા પુત્ર અચલ બકેરીનો છે. થોડા વર્ષો પૂર્વે તેણે હૈદરબાદમાંથી ૧૦૦ વર્ષ જૂની ત્રણ વસ્તુઓ ખરીદી હતી. આપની નજર મુલાકાતી ખંડની એક જ વસ્તુ પર પડી છે.”
એમ કહી એ વડીલ પોતાની ખુરશીમાંથી ઉઠ્યા અને મને મુલાકાતી ખંડમા દોરી ગયા. જે સોફા પર હું બેઠો હતો તેની સામે પડેલ એક મોટો પટારો બતાવતા તેઓ બોલ્યા,
“મહેબૂબભાઇ, આના પર આપની નજર નથી પડી લાગતી”
હવે મેં લગભગ ચાર બાય અઢીના એ લાકડાના લંબચોરસ પટારા પર નજર કેન્દ્રિત કરી.પટારાની ચારે બાજુ કુરાને શરીફની આયાતો કોતરેલી હતી. તેના દરવાજા ઉપર પણ કુરાને શરીફની આયાતો હતી. હૂં કઈ બોલું એ પહેલા મા. અનિલભાઈ બોલી ઉઠ્યા,
“મને તો કુરાને શરીફ વાંચતા આવડતું નથી. પણ અચલે આ પટારો અને ભિત પરના ઘોડાના ચિત્રમાં કંડારાયેલી આયાતો વાળું ચિત્ર પણ હૈદરબાદમાંથી ખરીદયા છે.”
એમ કહી તેમણે મને સોફાની ઉપરની દીવાલમાં ટાંગેલ કાષ્ટમા કોતરેલ ઘોડાનું ચિત્ર બતાવ્યુ. ઘોડાના એ ચિત્રમા ઠેર ઠેર કુરાને શરીફની આયાતો કોતરેલી હતી. એ જોઈ મને દુલ દુલ ઘોડાની યાદ આવી ગઈ. ઇસ્લામમાં હઝરત મહંમદ સાહેબ(સ.અ.વ.)ના નવાસા હઝરત ઈમામ હુસૈને(ર.અ.) કરબલાના મૈદનમાં દુલ દુલ નામક ઘોડા પર યઝદી સામે લડ્યા હતા. અને એ જ ઘોડા પર શહીદ થયા હતા. તેમની યાદમાં ઇસ્લામના મહોરમ માસમાં ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં તાજીયા સાથે દુલ દુલ નામના અશ્વને પણ સજાવવામાં આવે છે. અને તેનું જલુસ કાઢવાનો રીવાજ છે. દુલ દુલ નામક એ અશ્વને ઇસ્લામમાં જુલજીનાહ અર્થાત બે પાંખોવાળો ઘોડો પણ કહે છે.

થોડી પળો હું એ અશ્વના ચિત્ર અને તેમાં કંડારાયેલી કુરાને શરીફની આયાતોને જોઈ રહ્યો. પછી પાછી મારી નજર સોફાની સામે મુકેલા પટારા પર ગઈ. એ પટારો જમીન પર ન હોતો મુકેલો. પણ તેને મુકવા માટે એક ખાસ પ્લેટફોર્મ બનાવવામાં આવ્યું હતું અને તેના પર એ પટારો મુકવામા આવ્યો હતો. એ જોઈ મારા મનમાં જે પ્રશ્ન ઉદભવ્યો. એ મા. અનિલભાઈ પામી ગયા અને બોલ્યા,

“મહેબૂબભાઇ, તમે જે વિચારો છો. એ હું પામી ગયો છું. શરૂઆતમાં આ પટારા માટે પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું ન હતું. અને જમીન પર જ અચલે પટારો મુક્યો હતો. પણ ૨૫ વર્ષ પૂર્વે એક એસ.બી.એસ. બેંકના મેનેજર મને મળવા આવ્યા હતા. તેઓ મુસ્લિમ હતા. તેમણે કુરાને શરીફની આયાતો કોતરેલ આ પટારો જોયો અને બોલ્યા કે આ પટારા પર કુરાને શરીફ ની આયાતો છે માટે તેને ઊંચા સ્થાન પર રાખો તો સારું. જેથી સૌ તેને બરાબર જોઈ શકે અને તેનું માન પણ જળવાશે. અને અચલે તુરત આ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરાવ્યું. આમ કુરાને શરીકની આયાતોવાળો આ પટારાનું તેના પર આરોહણ થયું. આજે એ વાતને ૨૫ વર્ષ થઈ ગયા.”

મા. અનિલભાઈની વિદાય લઇ હું તેમની ઓફિસની બહાર નીકળ્યો. પણ મારું હદય હજુ તેમના બેઠક ખંડમા જ હતું. જયારે મગજ વિચારી રહ્યું હતું,
“ઇસ્લામના પવિત્ર ગ્રંથ કુરાને શરીફ પ્રત્યે મુસ્લિમ સમાજને લગાવ હોય, માન હોય એ સામાન્ય ઘટના છે. પણ એક હિંદુ સજ્જન પોતાની ઓફિસમાં કુરાને શરીફની આયાતો અંકિત વસ્તુઓને સજાવીને, તેના માન મરતબાને છાજે તેમ જાહેરમાં મુલાકાતીઓના દર્શન અર્થે મુકે, એ ઘટના જ આજના બદલાતા જતા વાતાવરણમાં બિનસાંપ્રદાયિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.”

આવા વિચાર અને તેના અમલ માટે મા. અનિલભાઈ અને શ્રી. અચલભાઈને સો સો સલામ.

1 Comment

Filed under Uncategorized

૧૯૨૬મા પ્રસિદ્ધ થયેલ એક પુસ્તકની વાત : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૨૩ એપ્રિલ વિશ્વ પુસ્તક દિવસે રવિવાર હતો. મારા અંગત ગ્રંથાલયમા ૧૯૨૬મા પ્રસિદ્ધ થયેલ “મુસ્લીમ મહાત્માઓ” પુસ્તક મેં વર્ષોથી સાચવી રાખ્યું છે, તે કાઢ્યું. તેના જર્જિત પુંઠા અને પાના ઉપર એક નજર કરી. તેના પર હાથ ફેરવ્યો. અને ૧૯૨૬ના યુગને સ્પર્શી રહ્યાની મને અનુભૂતિ થઈ. વિવિધ ગ્રંથમાળા ગ્રંથાક ૧૯૩-૧૯૬, વર્ષ ૧૭ મું સંવંત ૧૯૮૩મા પ્રસિદ્ધ થયેલ “મુસ્લીમ મહાત્માઓ” (૯૨ ચરિત્રો અને ૧૩૦૦ વચનામૃત) પુસ્તકના મુખ પૃષ્ઠ પર પુસ્તકના અનુવાદક તરીકે લખ્યું છે “પાઠક જગજીવન કાલિદાસ. તેની નીચે સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલય તરફથી સંશોધન અને પ્રકાશન : ભિક્ષુ-અખંડાનંદ, સ્થળ અમદાવાદ અને મુંબઈ-૨ લખ્યું છે. તેની નીચે પુષ્ઠ સંખ્યા ૫૯૨, પ્રત ૧૦૩૦૦ જેઠ ૧૯૮૪. મુલ્ય ૧!!!, સાદુ પૂંઠું ૧!!. અર્થાત પોણા બે રૂપિયા અને દોઢ રૂપિયો લખ્યું છે. ૯૧ વર્ષ પહેલા પ્રસિદ્ધ થયેલ આ ગ્રંથના મુખ પૃષ્ટની વિગતો જોતા લાગે છે કે એ યુગમાં લોકોની વાંચન ક્ષમતા આજ કરતા અનેક ગણી હશે. કારણ કે એ યુગમાં પુસ્તકની ૧૦,૩૦૦ નકલો પ્રથમ આવૃત્તિમા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી.
પુસ્તકમા ૯૨ મુસ્લિમ મહાત્માઓના પરિચય સાથે તેમના ૧૩૦૦ અમૃત વચનો આપવામાં આવ્યા છે. પુસ્તકના આરંભમાં ભિક્ષુક અખંડાનંદજીનું લગભગ ૧૫ પાનાનું નિવેદન ૯૧ વર્ષ પછી પણ યથાર્થ લાગે છે. તેઓ લખે છે,

“આ પુસ્તક ઉપરથી આ વાત સમજાશે કે, “મુસલમાન” શબ્દથી જરા પણ ભડકવા જેવું નથી. તેમના ધર્મ વિષે આ ગ્રંથ સારો જેવો ખ્યાલ આપી સદભાવ ઉપજાવશે. ખાનપાન તરફ જોઈએ તો હિંદુજાતિમાં પણ સિંધ, પંજાબ, બંગાળ, કાશ્મીર, મદ્રાસ ઈત્યાદી તરફ લાખો-કરોડો માંસાહારીઓ પડ્યા છે, અને એમાં ભેખધારીઓ પણ અનેક હોય છે, ત્યારે આ પુસ્તકમાંના મુસ્લીમ મહાત્માઓ તેવા નથી. તેઓ તો લગભગ બધા જ હિંસાથી અને માંસાહારથી દૂર રહેનારા તથા સંયમ, સચ્ચાઈ, પવિત્રતા, જ્ઞાન, વિરાગ, ભક્તિ, વિશ્વાસ અને સહનશીલતા ઇત્યાદિ દૈવી સંપતિમા શ્રેષ્ઠ હતા.”
“આ પુસ્તકમાં વર્ણવાયલા મુસ્લીમ મહાત્માઓ કેટલા બધા ઉચ્ચ કોટીના અર્થાત અસાધારણ જ્ઞાન-ચારિત્રવાળા હતા, એનો વધારે ખ્યાલ તો આ પુસ્તક વાંચવા-સાંભળવાથી જ આવી શકશે. ઉચ્ચતા-નીચતાનો આધાર અમુક દેશમા, કોમમાં કે જાતિમાં જન્મવા ઉપર રહેલો હોય, તેના કરતા ગુણ-ધર્મ-સ્વભાવ ઉપરજ વધારે રહેતો આવ્યો છે ને રહેશે. એથીજ ઋષિમુનીઓ “બહ્મને જાણે તે બાહ્મણ” એવું ઉપદેશી ગયા છે. જો એ કથન સાચુંજ હોય તો આ ગ્રંથમા વર્ણવેલા મુસ્લીમ મહાત્માઓને બ્રાહ્મણ, ઋષિ અથવા મહાત્મા કહેવા, એ કોઈ પણ રીતે ખોટું કે વધારે પડતું નહિ ગણાય.”

“હિંદુ અને મુસલમાનોને હજુ પણ વધારે દુર્બળ ને દીનહીન બનાવવા માટે તેમના વચ્ચે એક યા બીજી રીતે વેરઝેર ફેલાવાઈ રહ્યા છે, એવા સમયમાં આ પુસ્તક કાઢવાનો મુખ્ય હેતુ આ પ્રમાણે છે :- હિંદુઓમાંથી મુસ્લીમ ધર્મ વિષેની અવળી સમજણ ઓછી થયા , મુસ્લીમભાઈઓનું ધ્યાન પોતાના સિદ્ધાંતો ને ઉત્તમ આદર્શો તરફ વધારે ખેંચાય અને બંને કોમોના લક્ષ્યમા આ વાત ઉતરતી ચાલે કે, દુનિયાના બધા મુખ્ય ધર્મો પરમાત્મારૂપી એકજ વૃક્ષમાંથી ને એકજ ઉદેશથી ઉદભવેલા અનેક ડાળો જેવા છે, તથા ગમે તેટલા મતભેદો છતાં તે માત્ર વચગાળાનીજ વાતો હોઈને સર્વોપરિ ધ્યેય, હેતુ, સાધન અને સાધના તો એક જેવાજ છે.”

“આ પુસ્તકમાં સમાયેલા મુસ્લીમ કોમના પવિત્ર ઋષિ-મુનીઓના ચરિત્ર અને વચનો હિંદુ, મુસલમાન કે જે કોઈ શુદ્ધભાવનાથી વાંચે-સાંભળે તેમનામાં સદગુણો વધી દુર્ગુણો ઘટે, અને કોમ-કોમ વચ્ચેથી વેરઝેરનો નાશ થઈ સુલેહ-શાંતિ અને માન-મહોબ્બત વધે એવા પ્રકારના છે. આ પ્રમાણે આ પુસ્તક જેમ સાર્વજનિક હિત વધારનારું છે, તેમ જિજ્ઞાસુઓ, હરિજનો, અને ભેખધારી સાધુ-ફકીરોના પણ વ્યક્તિગત જ્ઞાન-ચરિત્રમા ધર્મસાધનામા અને આત્મનિરીક્ષણમા ઉત્તમ પ્રકાશ ને ગતિ-મતિ આપે એવું છે.”

એ યુગમાં મુલ્ય નિષ્ઠ સસ્તું સાહિત્ય પ્રકાશિત કરી સમાજમાં મુકવાનું ઉત્તમ કાર્ય ભિક્ષુક અખંડાનંદજી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. તેના પરિપક રૂપે “મુસ્લીમ મહાત્માઓ” ગ્રંથ રચાયો હતો. તે અંગે પણ ભિક્ષુક અખંડાનંદજી તેમના નિવેદનમા લખે છે,

“ત્રણ અરબી ગ્રંથો ઉપરથી “તજકરતુલ ઔલિયા” ગ્રંથ ફારસી ભાષામાં સારંશ રૂપે રચાયેલો, તેના ઉપરથી બંગાળીમા “તપાસમાળા” ગ્રંથ પણ ભાષાપદ્ધતિ વગેરે કારણોથી ભાવાર્થ રૂપે તથા કેટલોક અંશ છોડી દઈને યોજાયેલો હતો. એ બંગાળી ઉપરથી આ ગુજરાતી ગ્રંથ પણ એવાજ કારણોથી, એવા ધોરણો ને સારંશ તથા ભવાર્થરૂપેજ યોજી શકાયો છે. એ બંગાળીમાંના ૯૬ પૈકી ૯૨ ચરિત્ર આમાં લેવાયા છે, અને બોધ વચનો પણ જે લગભગ એકસરખા જેવા અથવા સમજવામાં વધારે કઠિન જણાય તે છોડી દઈ બાકીના-કુલ ૧૩૦૦ને શુમારે- લેવાયા છે”

જે મૂળ અરબી ગ્રંથ ઉપરથી મૌલાના મોલવી શેખ ફરીદુદ્દીન અત્તાર સાહબે આ ગ્રંથ ફારસીમાં તૈયાર કર્યો હતો. તેમની પ્રસ્તાવના પણ ગ્રંથના આરંભમાં લેવામાં આવી છે. જેના અંગે પણ ભિક્ષુક અખંડાનંદજી લખે છે,

“જેમ આ ગ્રંથમાંના ચરિત્ર ઉચ્ચ કોટીના મહાપુરુષોના છે, તેમ તેના મૂળ લખનાર પણ ઉચ્ચકોટીનાજ હોવા જોઈએ. અરબી ઉપરથી ફારસીમાં ઉતારનાર મૌલાના મોલવી શેખ ફરીદુદ્દીન અત્તાર સાહબે કેવા ઉચ્ચ કોટીના હતા, એ તો એમનો લેખ જ કહી આપશે. એ જે લેખનો સારાંશ આની અગાઉ “આ ગ્રંથની ઉપકરકતા”ના પેટામા અપાયા પછી આ ગ્રંથની છેવટે પરિશિષ્ઠના પેટામા જાણવા જેવી બાબતો અપાઈ છે, તે પ્રત્યે પાઠક કાળજીપૂર્વક વાંચશે-વિચારશે એવી આશા છે.”

આવા મુલ્યવાન ગ્રંથના પુનઃ પ્રકાશન અંગે મેં થોડા વર્ષો પૂર્વે “અખંડ આનંદ”ના સંપાદન કાર્યમાં જોડાયેલા શ્રી પી.કે. લહેરી સાહેબને વાત કરી હતી. એ સિવાય પણ કોઈ ધનપતિ આ ગ્રંથના પુનઃ પ્રકાશનની જવાબદારી ઉપાડવા તૈયાર થશે તો એક અદભુદ ગ્રંથ સમાજમાં ફરીવાર મૂકી શકશે.

1 Comment

Filed under Uncategorized