Category Archives: Uncategorized

સૂફી લતીફ શાહની રહસ્યમય રચનાઓ : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

સિંધના સૂફી સંત લતીફ શાહ (૧૬૮૯-૧૭૫૨) તેમની આધ્યત્મિક રહસ્યવાદી રચનાઓ માટે જાણીતા છે. આજે રહસ્યવાદી કવિઓમા શિરમોર સમા લતીફ શાહની કેટલીક અદભૂદ રચનાઓની વાત કરવી છે.
“તમારા હદયપ્રદેશમાં
‘અલીફ’ (અલ્લાહ)નો ખેલ ચાલતો રહે
તેથી તમે તમારી કોરી વિદ્વતાની
અર્થવિહીનતા મિથ્થ્યાભિમાનનું ભાન થશે
તમને એ ચોક્કસ સમજાશે કે
જીવન પ્રત્યે પવિત્ર દ્રષ્ટિથી જોવા માટે
એક માત્ર અલ્લાહનું નામ પર્યાપ્ત છે.
જેમના હદયમાં તીવ્ર ઈચ્છા છે
તેઓ એ જ (જીવન) પૃષ્ઠ વાંચશે
જેના પર તેમને પ્રિયતમાના દીદાર થશે”
દરેક મઝહબમા ઉપવાસ અને પ્રાર્થનાનું મહત્વ છે. એ અંગે લતીફ શાહ લખે છે,
“ઉપવાસ અને પ્રાર્થનાઓ ! ચોક્કસપણે
તેઓ પોતાનું મહત્વ ધરાવે છે જ ;
તેમ છતાં પ્રિયતમાના દીદાર કરવા માટે
એક બીજી પણ રોશની છે
એ રોશની એટલે પ્રેમભાવની રોશની”
એક ગોવાલણે બીજીને કહ્યું,
“હૂં તો મારા પ્રેમીને ઘણીવાર મળી, તું તારા પ્રેમીને કેટલીવાર મળી ?”
બીજીએ ઉત્તર આપ્યો,
“પોતાના પ્રેમીને કેટલીવાર મળવાનું થયું તેનો હિસાબ શા માટે રાખવો જોઈએ ?”
અને શાહ લતીફના હદયમાંથી શબ્દો ફૂટી પડ્યા,
“એમના દેહ છે જપમાળા,
મન છે એમના મણકા,
એમના હદય છે વીણા
તું હી તું તું હી તુંનું અંતર્ગાન
એવા (મહાત્માઓ) કે જેની નિંદ્રા પણ પ્રાર્થના બની છે
તેઓ ઊંઘમા પણ જાગૃતિમા હોય છે”
એક વખત તેઓ રસ્તાની બાજુમાં બેઠા હતા. થોડા યાત્રિકો મક્કા તરફ જતા હતા. એ વખતે એમના હદયમાં પણ તેમની સાથે મક્કા જવાની ઈચ્છા થઈ. એ જ વખતે એમણે તરસ્યા ઘેટા બકરાનું ટોળું જોયું. એ ટોળાએ બાજુના ઝરણાના સ્વચ્છ, પારદર્શક પાણીમાં પ્યાસ બુઝાવી અને પાણી પી લીધા પછી જેણે સંતોષ આપ્યો હતો તે ઝરણા સામે આભારનો દ્રષ્ટિપાત કર્યા વિના જ એ ટોળું ચાલવા લાગ્યું. ત્યારે શાહ પોકારી ઉઠ્યા,
“કદાચ આ જન્મ હું તને શોધ્યા કરીશ, શોધ્યા જ કરીશ
પરંતુ કદાચ હું તને કદીએ ન મળું.”
રાજ્યના શાહી કુટુંબની પુત્રી બીમાર પડી. લતીફ શાહ પિતાની આજ્ઞા મુજબ તેની સારવાર માટે ગયા અને તેના પ્રેમમાં પડી ગયા. રાજકુમારીના પિતાએ તે પ્રેમનો ઇનકાર કર્યો. અને લતીફ શાહનું મન ભાંગી ગયું. તેઓ વર્ષો સુધી જંગલ જંગલ ભટકતા રહ્યા. અને સતત વિસ્મયમા ડૂબતા ગયા. એ જ વિસ્મય અવસ્થામાં તેઓ પોકારી ઉઠ્યા,
“કમળના મૂળ તો તળિયામાં પથરાયેલા હોય છે
અને મધમાખી તો નીવાસીની છે આકશની –
(તેમ છતાં) ધન્ય છે એ પ્રેમ જે એ બંનેને જોડી દે છે
ગહરાઈની ગહનતામાં હંસ વસવાટ કરે છે
જો તું એ ઊંડાણ પર એક વખત
પ્રેમભરી દ્રષ્ટિ કરીને હંસને નિહાળશે
તો તું કયારેય પછી બીજા પક્ષીઓ
જોડે નહિ જ રહી શકે.”
ગુરુનું વર્ણન કરતા લતીફ શાહ કહે છે,
“યોગી આનંદની પરાકાષ્ટા (સમાધિ)માંથી બહાર આવ્યા
ગુરુ પૂર્ણ ચંદ્રના તેજે જાણે વીંટળાયેલા હતા.
એમની સુગંધે પૃથ્વીના કણે કણને ભરી દીધા
એમનો ચહેરો જાણે ઉગતા સૂર્ય સમાન હતો
એમના મસ્તક પરની પાધ જાણે વાદળામાં
વીજળી ચમકે તેમ ચમકતી હતી
તેઓ મને એ નિવાસે દોરી ગયા જ્યાં
સૌંદર્યને ઝંખતા હદયો પર પ્રકાશની વર્ષા થાય છે.”
લતીફ તેમના ગીતોમાં માનવીય અને ઈશ્વરી પ્રેમના ગુણગાન કરે છે. તેઓ માને છે કે ઈશ્વરીય પ્રેમ પામવા માટે માનવીય પ્રેમ પગથીયા રૂપ બને છે. તેમણે આવા રહસ્યમય ગીતો જ નથી લખ્યા, પણ તેમની કવિતાઓ પણ ભારે ઉપદેશક છે. તેઓ લખે છે,
“શું તું પોતાની જાત ને પતંગિયું કહે છે !
તો પછી આગને જોઇને પીઠ ન ફેરવતો ;
પૂછ પરવાનાને, જલી જવું એટલે શું,
આ આગે ઘણાને ભસ્મી ભૂત કર્યા છે
આ આગમાં હોમી દે પોતાની જાત ને
આનંદો ! આનંદો તમે !
આનંદ સમાધી તો દેખતાને થાય
આંધળાને આનંદસમાધિ વળી કેવી ?
તેઓએ આનંદ ખરીદી લીધો છે
અને તેને તેઓ હંમેશા પોતાની સાથે રાખે છે
આ સ્થિતિ શબ્દની પેલે પારની છે
તેઓની નજર જો પોતાના શત્રુ પર પડે છે
તો તેઓ તેનામાં પણ પ્રિયતમના દર્શન કરે છે.”

આવા રહસ્યમય ગીતો અને કાવ્યોના સર્જક જ વિચારોમાં ચમત્કાર સર્જે છે. કારણ કે રહસ્યવાદી કવિઓ દિવ્ય બજવૈયાના હોઠ વચ્ચેની વાંસળી જેવા છે.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

જય શ્રી ખુદાતાલા : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

આમ તો આપણે ત્યાં એક બીજાને અભિવાદન કરવાના શબ્દો ભિન્ન ભિન્ન છે. એ અંગે થોડી વાત આપણે અગાઉ કરી છે. પણ કેટલાક અભિવાદન શબ્દો વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વમાથી સ્ફૂરતા હોય છે. એવું જ એક સંબોધન હું જયારે મારા સહ અધ્યાપિકા બહેન, જાણીતા કવિયત્રી તથા ભગવત ગીતાના ઊંડા અભ્યાસુ એવા ડૉ.રક્ષાબહેન દવેને ફોન કરું છું, કે તેઓ મને વોઈસ મેલ પર કોઈ વાતનો આરંભ કરે છે, ત્યારે સાંભળવા મળે છે. તેમનું એ અભિવાદન સૌથી અલગ અને નિરાલું છે. રક્ષાબહેન મારી સાથે હમેશા વાતનો આરંભ “જય શ્રી ખુદાતાલા”થી જ કરે છે, અને વાતનો અંત પણ એ જ શબ્દથી કરે છે. અભિવાદની તેમની આ પરંપરા મારી સાથે લગભગ ત્રીસ વર્ષ જૂની છે. હું ભાવનગરમાં તેમની સાથે ગાંધી મહીલા કોલેજમા સહ અધ્યાપક હતો ત્યારે પણ રોજ સવારે કોલેજમાં આગમન સમયે તેઓ “ગૂડ મોર્નીગ” કહેવાને બદલે હંમેશા મને “જય શ્રી ખુદાતાલા” કહેતા. જયારે હું તેના ઉત્તરમા તેમને “જય શ્રી કૃષ્ણ” કહેતો. જો કે તેમની આ પરંપરાનો આરંભ તેમણે મારાથી ઘણા સીનીયર એવા કોલેજના પી.ટી. અધ્યાપિકા શ્રીમતી ફતુમાબહેન મર્ચન્ટથી કર્યો હતો. મેં એકવાર તેમને તેમની અભિવાદનની આ રીતે અંગે પૂછ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું,
“મહેબૂબભાઈ, જય શ્રી કૃષ્ણ એ એક સુંદર સૂત્ર છે. જય એટલે જય થાઓ. કૃષ્ણ એટલે ભગવાન. અર્થાત ભગવાનનો જય થાઓ. મારી કે તમારી ઈચ્છા કે અપેક્ષાઓનો જય નહિ, પણ ભગવાનની ઈચ્છાનો જય થાઓ. એ જ રીતે જય ખુદાતાલા એટલે ખુદાનો જય થાઓ. ખુદાને જે ગમે તેનો જય થાઓ. કારણ કે એ જ સાચો જય છે. મહેબૂબભાઈ, ખુદા અને ભગવાન બધું એક જ છે. આ બધા મુર્ખાઓ છે એટલે ઝગડે છે. આપણે મૂરખા નથી એટલે આપણે નથી ઝગડતા.”
તેમની આ વાત કહેવા માત્રનો આદર્શ નથી. જીવનમાં પણ તેમણે તે વાતને અમલમાં મૂકી છે. ભાવનગરમાં અમે બંને એક લત્તા પ્રભુદાસ તળાવમા રહેતા હતા. ૨૦૦૨મા મારા નિવાસની બારીના કાચ રાત્રે તૂટ્યા. એ સમાચાર એમને સવારે મળ્યા કે તુરત રક્ષાબહેન સવારના પહોરમાં મારા ઘરે આવી ચડ્યા. “જય શ્રી ખુદાતાલા” ના અભિવાદન સાથે મારા બેઠક ખંડમાં બેસતા તેઓ બોલ્યા,
“મહેબૂબભાઈ, તમારું જે કઈ નુકસાન થયું છે તે માટે હું ઘણી શરમ અનુભવું છું. તમારું બધું નુકસાન હું મારા ખિસ્સામાંથી તમને આપવા તૈયાર છું, તમે બધી બારીઓ મારા ખર્ચે રીપેર કરાવી લો. તો જ મને શાતા થશે.
મેં કહ્યું,
“રક્ષાબહેન, મારું આખું ઘર ઇન્સ્યોર છે. ઈન્સ્યોરન્સ કંપની મને બધું વળતર આપી દેશે. તમારી લાગણી બદલ આભાર.”
પણ રક્ષાબહેનના મનનું સમાધાન ન થયું. તેમણે મારા ઘરની તૂટેલી બારીઓથી વ્યથિત થઈ એક કાવ્ય લખ્યું. ૭ માર્ચ ૨૦૦૪ના રોજ લખાયેલ એ કાવ્ય ૨૦૦૭મા પ્રસિદ્ધ થયેલા તેમના કાવ્યસંગ્રહ “શારદા”ના પૃષ્ઠ ૭૯ પર “અરેરે” નામથી આજે પણ હયાત છે. કાવ્યની નીચે રક્ષાબહેને નોંધમાં લખ્યું છે, “હિંદુ મુસ્લિમ તોફાનો દરમ્યાન પ્રા.મહેબૂબભાઇ દેસાઈની બારીઓ કોઈએ ફોડી તેના અનુસંધાને” એ કાવ્યની થોડી કડીઓ માણવા જેવી છે.
“અરે આખો આ ઉલેચાઇ ગયો દરિયો !
હવે અહીં ખાડો રે ખાડી !
અરે રે ખાડો કે ખાડી !
માછલીઓ ગુલતાન હતી કે કેવાં અફાટ પાણી !
ઇતઉત જ્યાં પણ ધૂમો, પાણી ની કમી નથી ક્યાંય જાણી !
ઉઠી અચાનક તરસ, તરસી પીડ ભરેલી રાડો !
અરે રે રાડો રે રાડો !
ઘાસ-ફૂસ તરણા-પરોણાનો કીધો’તો એક માળો,
પંખી પેઢીઓ ઉછરતા’તા, પંથક ટહુકાવાળો,
અરે ! અચાનક ઉખાડ્યો મૂળથી આંબો પડી ગ્યો આડો.
અરેરે ! આડો રે આડો”
આજ રક્ષાબહેને આ ઈદ પર મને “ઈદ મુબારક” અર્થે નીચે મુજબનું એક કાવ્ય વોટ્શોપ પર મોકલી સાથે વોઈસ મેલમા કહ્યું,
“આ કોનું કાવ્ય છે એ મને ખબર નથી. પણ મને આ કાવ્ય ગમ્યું છે. તમને પણ જરૂર ગમશે. એટલે આ કાવ્ય સાથે મારા “ઈદ મુબારક” સ્વીકારશો.

“ચાલને આજ ‘અષાઢીઈદ’ અને ‘રમઝાનબીજ’ ઉજવી લઇએ,
તુ જગન્નાથના લાડુ ખાજે ને, હું રમઝાનની ખીર
તુ પહેરજે ભગવો મારો ને, હું પહેરીશ લીલા ચીર
ચાલને આજ……
હું પઢુ કુરાન-એ-શરીફ તારી, તુ પઢને મારી ગીતા
થશે જ્યારે આ યોગ ત્યારે ધેર-ધેર રામ ને સીતા
ચાલને આજ……
વેરઝેરની વાતો મેલી,ચાલ ભાઇ-બંધી કરી લઇએ
રામલ્લાહને પ્યારો એવો મીઠો ઇફ્તાર કરી લઇએ
ચાલને આજ……
હું હિન્દુ ને તુ મુસ્લીમ,આ નકામી જંજાળ તુ છોડ
દેશ અને દુનિયા જોશે, આ ‘જુગલ’જોડી બેજોડ
ચાલને આજ…..”
મને લાગે છે આજે આવા અનેક રક્ષાબહેનોની આપણા સમાજને તાતી જરૂર છે. ખુદા એ મુરાદ પૂર્ણ કરે એવી દુવા : આમીન.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પયગમ્બરે ઇસ્લામ મહંમદ પયગંબર સાહેબ : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

ઇસ્લામના અંતિમ પયગમ્બર હઝરત મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.) સાહેબનું અંગ્રેજી તારીખ ૮ જુન ઇ.સ.૬૩૨ના રોજ મદીના (સાઉદી એરેબીયા) માં ૬૨ વર્ષની વયે અવાસન થયું હતું. તેમની મઝાર મદીનામાં મસ્જિત એ નબવી પાસે આવેલ છે. જે ગ્રીન ડોમ અર્થાત લીલા ગુંબજ તરીકે ઓળખાય છે. એ નાતે રમઝાન માસમાં તેમની અવસાનની અગ્રેજી તિથી ગઈ. ઇસ્લામના નવ સર્જન માટે જો કોઈ પયગમ્બર જવાબદાર હોય તો એક માત્ર હઝરત મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.) છે. તેમના સમયમાં જ ઇસ્લામનો પુનઃ ઉદય અને વિકાસ થયો છે, એમ કહેવામાં જરા પણ અતિશયોક્તિ નથી. અને એટલે જ ઇસ્લામનો અભ્યાસ કરવા ઈચ્છતા કોઈ પણ માનવીએ સૌ પ્રથમ અભ્યાસ મહંમદ સાહેબના જીવન કવનનો કરવો જોઈએ. તેને જાણવું અને સમજવું જોઈએ. એ વગર ઈસ્લામ ધર્મને સમજવો શક્ય નથી. કારણ કે ઇસ્લામના કેન્દ્રમાં મહંમદ સાહેબનું જીવન રહેલું છે.
મહંમદ સાહેબ ન તો કોઈ બાદશાહ હતા, ન કોઈ શાશક હતા. તેઓ ન કોઇ સેનાપતિ હતા, ન કોઈ સમાજ સુધારક હતા. તેઓ ન કોઈ ચિંતક હતા, ન કોઈ વિદ્વાન હતા. અને આમ છતાં તેમણે પોતાના આદર્શ જીવન કવન દ્વારા અરબસ્તાનની જંગલી પ્રજામાં અદભુદ પરિવર્તન આણ્યું હતું. તેઓ કયારે કોઈ સિંહાસન પર બેઠા નથી. છતાં હજારો લાખો માનવીઓના હદય પર તેમણે શાશન કર્યું હતું. કોઈ મહેલોમાં રહ્યા નથી. છતાં અરબસ્તાનના દરેક ધરમા એમનો વાસ હતો. કોઈ ભવ્યતાને સ્પર્શ્યા નથી. છતાં અનેક ભવ્યતાઓ તેમની સાદગીમાં ઓગળી ગઈ હતી. તેમણે કોઈ આદેશો આપ્યા નથી. આમ છતાં અરબસ્તાનની પ્રજા તેમના એક વચન પર કુરબાન થવા તૈયાર હતી. કારણ કે તેમણે અરબસ્તાનની પ્રજાના દિલો પર શાશન કર્યું હતું. મહમદ સાહેબે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન માનવ સમાજના દરેક પાસાઓને બખૂબી નિભાવ્યા હતા. એક શિષ્ટ નવયુવક, પ્રમાણિક વેપારી, પ્રેમાળ પતિ, માયાળુ પિતા, નિખાલસ મિત્ર, હમદર્દ પાડોશી, અમાનતદાર અને ભરોસાપાત્ર સમાજસેવક, નિડર અને શુરવીર સેનાપતિ, મોભાદાર અને બુદ્ધિશાળી શાશક, લોકપ્રિય આધ્યાત્મિક નેતા, ઇન્સાફપસંદ ન્યાયધીશ વગેરે તમામ સ્થિતમાં તેમણે માનવજીવનનો આદર્શ રજુ કર્યો હતો. ટૂંકમાં, જીવનનું કોઈ ક્ષેત્ર એવું નથી, જેમાં આપે આદર્શ જીવનની છાપ ન છોડી હોય. એ દ્રષ્ટિએ એ જોઇએ તો તેઓ સર્વ ગુણ સંપન પ્રજા પ્રિય પયગંબર હતા. આજે એ મહાન માનવના જીવન વ્યવહારના કેટલાક વિશિષ્ઠ ગુણોની ટૂંકમાં વાત કરવી છે.
* મહંમદ સાહેબ સત્ય વક્તા હતા. આજીવન તેઓ સત્યનું આચરણ કરતા રહ્યા હતા. * સાદગી તેમનો જીવન મંત્ર હતો. તેઓ હંમેશા સાદું અને સરળ જીવન જીવ્યા હતા.* તેઓ નમ્ર અને દયાળુ હતા
* અત્યંત સહનશીલ અને ધીરજવાન હતા. ગુસ્સો કે ક્રોધ તેમના સ્વભાવમા ન હતા.* પ્રાણી માત્ર પ્રત્યે કરુણા અને અનુકંપા રાખતા. * પોતાના નાના મોટા તમામ સહાબીઓ (અનુયાયો)ની ઈજ્જત કરતા, તેમને માન આપતા.* સલામ કરવામાં હંમેશા પહેલ કરતા.* વાળ-વસ્ત્રો સ્વચ્છ અને સુગઢ રાખતા.* મિત્રો-સ્નેહીઓની સંભાળ રાખતા.* બીમારની અચૂક ખબર લેતા.* પ્રવાસે જનાર માટે હંમેશા પ્રાર્થના કરતા.* મૃત્યુના સમાચાર સાંભળી મરનાર માટે પ્રાર્થના કરતા.* નારાજ થયેલાઓને મનાવવા પોતે તેમના ઘરે જતા.* દુશ્મન-દોસ્ત સૌને ખુશીથી મળતા.* ગુલામોના ખાન-પાન અને પોષકમાં ભેદભાવ ન રાખતા.* જે શખ્શ આપની સેવા કરતો,તેની સેવા આપ પણ કરતા.* કોઈ પણ મજલીસ કે કાર્યક્રમમાં હંમેશ પાછળ બેસવાનું પસંદ કરતા.* દરેકના માન-મર્તબાનું ખાસ ધ્યાન રાખતા.* ગરીબને તેની ગરીબીનો અહેસાસ ન કરાવતા.* અમીર કે બાદશાહની જાહોજલાલીથી ક્યારેય પ્રભાવિત ન થતા.* ખુદાની દરેક નેમતો – બક્ષિશોનો હંમેશ શુક્ર (આભાર) અદા કરતા.* મહેમાનોની ઈજ્જત કરતા. તેઓ ભૂખ્યા રહી મહેમાનોને જમાડતા.* પાડોશીઓની સંભાળ રાખતા.તેમના ખબર અંતર પૂછતાં રહેતા.
* પોતાના જોડા પોતે જ સીવતા.* પોતાના ફાટેલા કપડા પોતે જ સીવતા.* ભોજન પહેલા અને ભોજન પછી ખુદાનો શુક્ર (આભાર) માનતા.* અલ્લાહનો જીક્ર રાત-દિવસ કરતા રહેતા.* નમાઝ (પ્રાર્થના) લાંબી અને ખુત્બો (પ્રવચન) ટૂંકો કરતા.
ઈમાનદાર માનવીની નિશાની આપતા મહંમદ સાહેબ ફરમાવ્યું છે,
“ભલાઈ કરીને જે ખુશ થાય અને કંઇ પણ ખોટું થાય તો તે દુઃખ અને પ્રાયશ્ચિત અનુભવે”
મહંમદ સાહેબનો પશુ પ્રેમ પણ અનહદ હતો. તેઓ કહેતા,
“જે કોઈએ નાનકડી ચકલીને પણ નાહક મારી, તો તે અંગે કયામતના દિવસે અલ્લાહને જવાબ આપવો પડશે. ધિક્કાર છે એ લોકોને જેઓ પશુને છુંદી નાખે છે, માત્ર પોતના આનંદ પ્રમોદ માટે તેમના શરીરને ચીરી-ફાડી નાખે છે.”
સ્ત્રીઓના દરજ્જા અંગે પણ તેઓ કહેતા,
“માતાના પગ નીચે સ્વર્ગ છે. જેને ત્રણ પુત્રીઓ, બે પુત્રીઓ કે એક પુત્રી હોય તે તેઓનું સારી રીતે પાલન પોષણ કરે અને પોતાના પુત્રોને પ્રાધાન્ય ન આપે, તો તે વ્યક્તિ અને હું જન્નતમાં તદન સમીપ હોઈશું.”
પ્રેમ અને ભાઈચારો મહંમદ સાહેબના જીવનનો આદર્શ હતો. તેઓ ફરમાવતા,
“જેની પાસે જરૂરતથી વધારે ખાવાનું હોય, તે તેને જરૂરતમંદોને ખવડાવી દે. તમારામાંથી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની જમીન, ઘર, ખેતર કે બગીચો વેચવાનો ઈરાદો કરે તો સૌ પ્રથમ તેની જાણ પોતાના પાડોશીને કરે.”
આવા અનેક માનવીય આદર્શોને મહંમદ સાહેબ પોતાના જીવનમાં સાકાર કર્યા હતા. અને એના કારણે જ વિશ્વમાં ઇસ્લામ આજે પણ જીવંત છે અને યુગો સુધી રહેશે.- આમીન.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઇસ્લામિક તહેજીબ : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

હમણાં એક ફિલ્મી ગીતમાં “અચ્છા તો ચલતા હું, દુવા મેં યાદ રખના” સાંભળવા મળ્યું. બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે કે એ ઇસ્લામિક તહેજીબ કે સંસ્કારનો એક ભાગ છે. તેમાં એક વિવેક અને વિનંતી છે. જયારે બે મુસ્લિમ બિરાદરો દુવા સલામ પછી છુટા પડે છે ત્યારે એક બીજાને અવશ્ય કહે છે “દુવા મેં યાદ રખના”. અર્થાત તમે જયારે ખુદા પાસે પ્રાર્થના કરો, દુવા માંગો, ત્યારે તેમાં મને પણ યાદ રાખશો. આવા અનેક ઇસ્લામિક શબ્દો છે જે ખાસ પ્રસંગોએ સાંભળવા મળે છે. આજે એવા કેટલાક ઇસ્લામિક તહેજીબ અર્થાત સંસ્કાર વ્યક્ત કરતા શબ્દોની વાત કરવી છે. જે શબ્દો મુસ્લિમ બિરાદરો પોતાના જીવન વ્યવહારમાં વારંવાર ઇસ્તમાલ કરે છે.
સૌ પ્રથમ તો મારા લેખોમાં હંમેશા હજરત મહંમદ પયગમ્બર સાહેબ સાથે વપરાતા સ.અ.વ. અક્ષરોનો અર્થ વાચકો જાણવા ઉત્સુક છે. ઇસ્લામના એકમાત્ર પયગમ્બર મહંમદ સાહેબના નામ સાથે જ સ.અ.વ. અક્ષરો મુકાય છે. સ.અ.વ. એ એક પ્રકારની દુવા-પ્રાર્થના છે. સ.અ.વ. અક્ષરોનો પૂર્ણ ઉરચાર “સલ્લલ્લાહો અલયહે વસલ્લમ” થાય છે. તેનો અર્થ “તેમના પર અલ્લાહના આશીર્વાદ અને શાંતિ વરસો” થાય છે.’ મહંમદ સાહેબ સાથે કેટલાક ઇસ્લામિક ગ્રંથોમાં માત્ર સ.અ. પણ લખવામાં આવે છે. જેનો પૂર્ણ ઉરચાર “સલતાતુલ્લાહે અલયહે” થાય છે. એટલે કે “તેમના ઉપર અલ્લાહની રહેમત રહો.”
એ જ રીતે મહંમદ સાહેબ માટે હંમેશા “પયગમ્બર” શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે.પયગંબર શબ્દ “પૈગામ” પરથી આવ્યો છે. “પૈગામ” એટલે સંદેશ. પૈગામ લાવનાર એટલે પયગમ્બર. એ અર્થમાં ખુદાનો પૈગામ લાવનાર મહંમદ સાહેબને પયગમ્બર કહેવામાં આવે છે. ઇસ્લામના અન્ય મહાનુભાવો, પયગમ્બરો કે ઓલિયાઓને માનવાચક સંજ્ઞાઓ સાથે સંબોધવામાં આવે છે. એ માટે “અ.સ.” શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે. અ.સ.નો પૂર્ણ ઉરચાર ‘અલયહસ સલામ’ થાય છે એટલે કે તેમના ઉપર સલામ, એ જ રીતે “ર.અ.” શબ્દનો પ્રયોગ પણ થાય છે. “ર.અ.”નો પૂર્ણ ઉરચાર “રહેમતુલ્લાહ અલયહી” થાય છે.

જેમ જયશ્રી કૃષ્ણ, જય જિનેદ્ર, જય સ્વામીનારાયણ કે જય માતાજી શબ્દ જે તે સમાજના અભિવાદનની ઓળખ બની ગયા છે, તેમ મુસ્લિમ બિરાદરોમાં અભિવાદ માટે “અસલ્લામુ અલૈકુમ” શબ્દ વપરાય છે. એક મુસ્લિમ બીજા મુસ્લિમને મળે છે ત્યારે “અસલ્લામુ અલૈકુમ” શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે. તેમાં કોઈ જય કે વિજયની વાત નથી. તેનો અર્થ થાય છે, “અલ્લાહ આપના પર શાંતિ-સલામતી બરકરાર રાખે”. તેના ઉત્તરમાં મુસ્લિમ બિરાદર “વઆલેકુમ્ અસ્લામ” કહે છે. તેનો અર્થ પણ એ જ છે, “અલ્લાહ આપ ઉપર પર શાંતિ અને સલામત વરસાવે.” એ જ રીતે કોઇ પણ મુસ્લિમ કોઈ પણ કાર્યના આરંભ પૂર્વે “બિસ્મિલ્લાહ” કહેવાનું પસંદ કરે છે. જેનો અર્થ થાય છે. “શરૂ કરું છું અલ્લાહના નામથી.”
જયારે કોઈ મુસ્લિમ બિરાદર પોતાની ભૂલ થઈ જાય ત્યારે તે એક શબ્દ અવશ્ય બોલે છે, “અસ્તગફેરૂલ્લાહ” જેનો અર્થ થાય છે “અલ્લાહ પાસે માફી માગું છું.” ખુદાની કોઈ રહેમત અર્થાત કૃપા ગમી જાય અથવા કોઈ સારું કાર્ય કે ઘટના તેના જીવનમાં બને કે દ્રષ્ટિગોચર થાય ત્યારે મુસ્લિમ એક શબ્દ અવશ્ય બોલે છે અને તે છે, “સુબહાનલ્લાહ” અર્થાત “ખુદા પ્રશંશનીય છે.”
નમાજ માટે આમંત્રણ આપતી ક્રિયાને “અઝાન” કહે છે. અઝાનના આરંભમાં જ ‘અલ્લાહુ અકબર’ શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે. “અલ્લાહુ અકબર” એટલે ઇશ્વર-ખુદા સૌથી મહાન છે. આજે આભાર માનવા માટે “થેંક્યું” અંગ્રેજી ભાષાનો હોવા છતાં આપણા વ્યવહારમાં આમ થઈ ગયો છે. પણ ઇસ્લામમાં આભાર માટે પણ એક સુંદર શબ્દ “જઝાકલ્લાહ” વપરાય છે. અર્થાત્ “તમારા આ સદ્કાર્ય માટે અલ્લાહ તમને અચૂક બદલો આપે.”
જીવનના દરેક વ્યવહારમાં ઇસ્લામએ માનવીય અભિગમ સાથે ખુદાને યાદ કરવાના માર્ગો ચિંધ્યા છે. જેમ કે બુખારી શરીફની એક હદીસ છે કે જયારે તમે કોઈ ઊંચી જગ્યા પર ચઢી રહ્યા હો, ત્યારે અચૂક
“અલ્લાહુ અકબર” કહો. જેનો અર્થ થાય છે ઈશ્વર-ખુદા મહાન છે. એ જ રીતે જયારે કોઈ ઢાળ ઉતરી રહ્યા હો, ત્યારે “સુબાહન અલ્લાહ” કહો. અર્થાત અલ્લાહનો શુક્ર છે. આપણે ત્યારે અભિવાદન પછી “કેમ છો પૂછવાનો વ્યવહાર છે” એક મુસ્લિમ બીજા મુસ્લિમને જયારે આ રીતે પૂછે છે ત્યારે તેના જવાબમાં કોઈ પણ મુસ્લિમ “અલ્હમદોલિલ્લાહ” કહે છે. કોઈ મુસ્લિમને કોઈ કામમાં સફળતા મળે કે કોઈ ખુદાઈ મદદ મળી જાય ત્યારે પણ તે “અલ્હમદોલિલ્લાહ” કહે છે. કોઈ મુસ્લિમ કોઈ નાના મોટા, સહેલા કે કપરા કામનો ઈરાદો કરે અથવા તે કરવાનું વિચારે ત્યારે અવશ્ય કહે છે “ઇન્શાહઅલ્લાહ”. એજ રીતે કોઈ મુસ્લિમ તમારા પર અહેસાન કરે અથવા તમારી તારીફ કરે ત્યારે “જજાકઅલ્લાહુ ખૈર” કહેવામાં આવે છે. છીંક આવે ત્યારે કોઈ પણ મુસ્લિમ “અલ્હમદોલિલ્લાહ” કહે છે અને છીંક સમયે પાસે ઉભેલ મુસ્લિમ “યરહમુકલ્લાહ” કહે છે. કોઈ સારી વસ્તુ કે કાર્ય નજરે ચઢે ત્યારે મુસ્લિમ “માશાલ્લાહ લા કુવ્વતા ઇલ્લાબિલ્લાહ” કહે છે. ઘરમાં પ્રવેશ કરતા સમયે “બિસ્મિલ્લાહ” કહો. જયારે ઘરની બહા નિકળતા પહેલા “બિસ્મિલ્લાહ તવક્કલતુ ઈલ્લલ્લાહ મહમ્દુર રસુલ્લ્લાહ” કહેવાનું રાખો. કોઈના અવસાનના ખબર જયારે કોઈ મુસ્લિમ સાંભળે છે ત્યારે તે અવશ્ય કહે છે “ઇન્ના લિલ્લાહી વ ઇન્ના ઈલૈહી રાજિઉન” અર્થાત “આપણે ખુદા પાસેથી આવ્યા છીએ અને આપણે ખુદા પાસે જ પાછા જવાનું છે”.

ઇસ્લામી સંસ્કૃતિની તહેઝીબ અને તમીઝને વ્યકત કરતા આ શબ્દો ઇસ્લામના સાચા ઉદ્દેશને વારંવાર વ્યકત કરતા નથી લાગતા?

Leave a comment

Filed under Uncategorized

વિશ્વમાં રમઝાન માસ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

હાલ હું ટૂંકા રોઝોમાં વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે આવતા દેશ ઓસ્ટ્રેલિયામા છું. એટલે રોઝા રાખવામાં ઓછી તકલીફ અનુભવું છું. પણ તેની સાથે ઠંડીનું પ્રમાણ વધુ હોય ગરમા કપડામાં વીંટાઈને જ રહેવું પડે છે. આજે વિશ્વના મુસ્લિમોના રમઝાન માસના રોઝા અંગે થોડી વાત કરવી છે. વિશ્વના લગભગ ૫૦ દેશોમાં મુસ્લિમો વસે છે. જેઓ ઈસ્લામને અનુસરે છે. હાલ રમઝાન માસ ચાલતો હોય દરેક દેશનો મુસ્લિમ નિયમિત રોઝા રાખે છે. કારણ કે ઇસ્લામમાં રોઝા દરેક માટે ફરજીયાત છે. પરિણામે ગમે તે સંજોગોમાં કોઈ પણ મુસ્લિમ રોઝા ન રાખવાની ગુસ્તાખી કરતો નથી. ટાઢ તડકો કે લાંબો ટૂંકો દિવસ હોય છતાં દરેક મુસ્લિમ રમઝાન માસમા રોઝા અને ઇબાદતમાં અચૂક વ્યસ્ત રહે છે. અલબત્ત તેમાં કષ્ટ પડે છે. હાલ અમદાવાદની ગરમી અને તેની સાથે ૧૫.૩૬. કલાકનો લાંબો રોઝો માનવીના અસ્તિત્વને હચમચાવી મુકે તે સ્વભાવિક છે. ઇસ્લામના નિયમ મુજબ રોઝાનો સમય સૂર્યોદય અને સુર્યાસ્ત પર આધારિત હોય છે. અર્થાત જે દેશમાં સૂર્ય વહેલો ઉગે અને મોડો આથમે ત્યાં શહેરી (રોઝો રાખવાનો સમય) નો સમય વહેલો અને ઇફ્તીયારીનો સમય (રોઝો છોડવાનો સમય) મોડો હોય છે. ભારતમાં સૂર્યોદય થતા પહેલા લગભગ ૩.૪૨ કલાકે શેહરી રાખવાનો આરંભ થાય છે. જયારે લગભગ સાંજે લગભગ ૭.૨૦ કલાકે રોજો છોડવામાં આવે છે. જો કે આ વર્ષે વિશ્વના મુસ્લિમોના રોઝનો સરેરાસ સમય ૧૪ થી ૧૫ કલાકનો છે. એ દ્રષ્ટિએ ભારતમાં રોઝનો સમય યોગ્ય લાગે છે. એ જ રીતે ઇસ્લામના પવિત્ર યાત્રાધામ સમા સાઉદી અરેબિયામા શેહરીનો સમય સવારે ૩.૫૬નો છે. જયારે ઇફ્તીયારીનો સમય સાંજના ૭.૦૭ કલાકનો છે. એ મુજબ સાઉદી અરેબિયામા રોઝો ૧૫ કલાકનો છે. ત્યાં પણ ગરમીનું પ્રમાણ છે. છતાં દરેક મુસ્લિમ નિષ્ઠા અને એકાગ્રતાથી રોઝા રાખે છે.
વિશ્વમાં આજે સૌથી લાંબો રોઝો આઇસલેંડ કે આઇસલેંડમા થઈ રહ્યો છે. આઇસલેંડ ગણરાજ્ય ઉત્તર પશ્ચિમી યુરોપમાં ઉત્તરી એટલાંટિકમાં ગ્રીનલેંડ,ફરો દ્વીપ સમૂહ, અને નાર્વે ની મધ્યમાં વસેલ એક દ્વિપીય દેશ છે. આઇસલેંડનું ક્ષેત્રફળ લગભગ ૧,૦૩,૦૦૦ કિમી છે અને અનુમાનિત જનસંખ્યા ૩,૧૩,૦૦૦ (૨૦૦૯) છે. આ યુરોપમાં બ્રિટેન પછી બીજો અને વિશ્વમાં અઢારમો સૌથી મોટો દ્વીપ છે. અહીં ની રાજધાની છે રેક્જાવિક છે. દેશ ની અડધી જનસંખ્યા અહીં નિવાસ કરે છે. તેમાં મુસ્લિમોની સંખ્યા ૧૦૦૦ થી ૧૨૦૦ જેટલી છે. અહિયાં રોઝો રાખવાનો સમય રાત્રીના ૧.૫૬નો છે જયારે રોઝો છોડવાનો સમય રાત્રીના ૧૧.૪૭નો છે. એ હિસાબે અહિયાં રોઝો ૨૧ કલાક અને ૫૧ મીનીટસનો થાય છે. વિશ્વમાં બીજા ક્રમે સૌથી લાંબો રોઝો નોર્વેનો છે. નૉર્વે યુરોપ મહાદ્વીપ માં સ્થિત એક દેશ છે. તેની રાજધાની ઓસ્લો છે. તેની મુખ્ય રાજભાષા નૉર્વેજિયન ભાષા છે. અહિયાં શહેરીનો સમય રાત્રે ૨.૯ મીનીટનો છે, જયારે ઇફ્તીયારી રાત્રે ૧૦.૨૯ મિનિટે થાય છે. કારણ કે અહિયાં સુર્યાસ્ત ૧૦.૨૯ મિનિટે થાય છે. સૌથી લાંબા રોઝોના ત્રીજા અને ચોથ ક્રમે નેધરલેંડ અને રશીયા આવે છે. અને ઇગ્લેન્ડ પાંચમાં ક્રમે આવે છે. છેલ્લા તેત્રીસ વર્ષમાં ઈગ્લેન્ડના મુસ્લિમો સૌ પ્રથમવાર લાંબામા લાંબા રોઝાનો અનુભવ લઇ રહ્યા છે. ઈંગ્લેન્ડમાં શહેરીનો સમય મળસકે ૨.૩૯ છે. જયારે ઇફ્તીયારી રાત્રે ૯.૧૫ થાય છે. એટલે કે ઇફ્તીયારી અને શહેરી વચ્ચે માત્ર પાંચ કલાકનું અંતર છે. એ પાંચ કલાકમાં ઈશાની નમાઝ તરાબીયા પઢી રોઝદાર લગભગ ૧૨ વાગ્યે મુક્ત થઈ સુવા ભેગા થાય છે. અને માત્ર બે કલાકની નિદ્રા લઇ સવારે બે વાગ્યે શહેરી માટે ઉઠી જાય છે. છતાં આવી કપરી ઈબાદત તેઓ કરી રહ્યા છે.
આ થઈ સૌથી લાંબા રોઝની વાત. હવે વિશ્વમાં સૌથી ટૂંકો રોઝો કયા દેશમાં છે તેની વાત કરીએ. સૌથી ટૂંકો રોઝો આર્જેન્ટીનામાં છે. આર્જેન્ટીના દક્ષિણ અમેરિકા ખંડમાં આવેલો દેશ છે. આ દેશની ઉત્તરમાં બ્રાઝીલ, પશ્ચિમમાં ચીલી તથા ઉત્તરપશ્ચિમમાં પેરુગ્વે નામના દેશો આવેલા છે. ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ બ્રાઝિલ પછીનો બીજો સૌથી મોટો દેશ છે. આ દેશનું મુખ્ય ઉત્પાદન ઘઉં છે. આ સિવાય અહીં મકાઈ, જવ, સોયાબીન, સૂરજમુખીનાં બી, કપાસ, દ્રાક્ષ વગેરેનું પણ ઉત્પાદન થાય છે. આ દેશ માંસ, ચામડું અને ઊનના ઉત્પાદન અને નિકાસ બાબતે વિશ્વમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વ ધાર્મિક અહેવાલ અન્વયે આર્જેન્ટીનામા મુસ્લિમોનો વસ્તી તેની કુલ વસ્તીના એક ટકા જેટલી છે. અર્થાત લગભગ ૧૦ લાખ મુસ્લિમો આર્જેન્ટીનામાં વસે છે. અહિયાં રોઝો ૧૧ કલાક અને ૮ સેકંડનો છે. શેહરીનો સમય સવારે ૬.૮ કલાકનો છે. જયારે રોઝો છોડવાનો સમય સાંજે ૫.૫૬ કલાકનો છે. આર્જેન્ટીના પછી બીજા ક્રમે ન્યુઝીલેન્ડ છે. ન્યુઝીલેંડ વાયવ્ય પ્રશાંત મહાસાગર માં બે મોટા ટાપુઓ અને અન્ય ઘણાં નાના ટાપુઓથી બનેલો દેશ છે. ન્યુઝીલેંડના ૪૦ લાખ લોકોમાંથી ૩૦ લાખ લોકો ઉત્તરીય ટાપુ પર રહે છે અને ૧૦ લાખ લોકો દક્ષિણી ટાપુ પર રહે છે. આની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા દ્વીપમાં થાય છે. અહિયાં રોઝો ૧૧ કલાક અને ૨૧ મિનીટનો છે. શેહરીનો સમય સવારે ૫.૪૪ નો છે. જયારે રોઝો છોડવાનો સમય સાંજે ૫.૫.નો છે. આ કક્ષામાં ઓસ્ટ્રેલિયાનો ક્રમ ત્રીજો આવે છે. અહિયાં રોઝો ૧૧.૪૬ કલાકનો છે. શહેરીનો સમય સવારે ૫.૧૮ છે. જયારે ઇફ્તીયારીનો સમય સાંજના ૪.૫.નો છે.

વિશ્વના કેટલાક દેશો જેવા કે કેનેડા અને નોર્થવેસ્ટ ટેરીટરીઝમા દિવસ અને રાત્રી વચ્ચેનું અંતર બહુ ઓછું હોય છે. ત્યારે આપણે ઉપર ઇંગ્લેન્ડના સંદર્ભમા જોયું તેમ રોઝા રાખનાર માટે અત્યંત મુશ્કેલી સર્જાયા છે. એવા પણ કેટલાક દેશો છે જ્યાં સુર્યાસ્ત થતો જ નથી. ત્યાં તો રોઝા રાખનાર માટે મોટી સમસ્યા ઉભી થાય છે. એવા દેશોમાં ઇસ્લામના આલિમો મક્કા કે મિડલ ઇસ્ટના દેશોના રોઝાની શહેરી અને ઇફ્તીયારીના સમયને અનુસરવાની સલાહ આપે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

કુરાને શરીફનું સંકલન : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

એ વાત ઇસ્લામમાં જાણીતી છે કે હઝરત મહંમદ (સ.અ .વ.) સાહેબ પર વહી દ્વારા ૨૩ વર્ષ સુધી જે આયાતો ઉતરી તેનું સંકલન એ જ કુરાને શરીફ. પણ મહંમદ સાહેબ પર વહી ઉતરતી હતી ત્યારે તેને નોંધનાર કે તેને કંઠસ્થ રાખનાર જૂજ સહાબીઓ હતા . પયગંબર સાહેબની વફાત પછી પયગમબરીના જુઠ્ઠા દાવરદારો, ઇસ્લામના વિરોધીઓ અને ઝકાતનો ઇન્કાર કરનારઓ સાથેના અનેક સંઘર્ષોમાં કુરાને શરીફની આયાતો જાણનાર અનેક હાફીઝો શહિદ થઇ ગયા. ખાસ કરીને યમામાની ભયંકર લડાઈઓમાં એટલા બધા હાફીઝો શહીદ થઇ ગયા કે હઝરત ઉમર (ર.અ.)ના મનમાં ભય ઉત્પન થયો કે આવી રીતે કુરાને શરીફની આયાતો કંઠસ્થ રાખનાર સહાબીઓ શહીદ થતા રહેશે, તો કુરાને શરીફનો મોટો ભાગ નષ્ટ થઇ જશે.
હઝરત અબુ બક્ર (ર.અ ) મહંમદ સાહેબ (સ.અ .વ.)ની વફાત અર્થાત અવસાન પછી ઇસ્લામના પ્રથમ ખલિફા બન્યા (ઈ.સ. 8 જૂન, 632- 23 ઓગસ્ટ, 634 ). તેમનું અંગત જીવન અને ચરિત્ર અંત્યંત શુદ્ધ હતા. તેઓ પાબંધ નમાઝી હતા. જયારે હઝરત ઉમર ઇસ્લામના બીજા ખલિફા હતા (ઈ.સ. 23 ઓગસ્ટ, 634-7 નવેમ્બર 644 ). તેઓ પણ અત્યંત પવિત્ર અને ઇસ્લામના પ્રખર અનુયાયી હતા. હઝરત અબુબક્ર અને હઝરત ઉમર વચ્ચે એક અદભુત સમજદારી અને સાતત્ય હતું. પ્રથમ ખલિફા હોવા છતાં હઝરત અબુ બક્ર હઝરત ઉમરને ખુબ માનતા હતા. હઝરત અબુ બક્રના ખલીફા તરીકેના સવા બે વર્ષના શાસનકાળ દરમિયાન તેમણે હઝરત ઉંમરના અભિપ્રયો અને સુચનોનું બાઇજ્જત અમલીકરણ કર્યું હતું. અને એટલે જ જયારે પોતાનો ઉત્તરાધિકારી નિયુક્ત કરવાનો સમય આવ્યો ત્યારે તેમણે હઝરત ઉંમરનું નામ જ સૂચવ્યું હતું .
હઝરત અબુ બક્ર ના શાશન કાળ દરમિયાન જ હઝરત ઉમરને કુરાને શરીફની તમામ આયાતોને એકત્રિત કરવાનો વિચાર આવ્યો હતો. તેમણે એ વિચાર ખલિફા હઝરત અબુ બક્ર ને જણાવ્યો. હઝરત ઉંમર (ર.અ.)ના આ વિચાર સાથે આરંભમાં ખલોફા હઝરત અબુ બક્ર સંમત ન હતા. તેમની દલીલ હતી,
“જે કામ અલ્લાહના રસુલ હઝરત મહંમદ પયગમબર સાહેબ (સ.અ.વ.) એ નથી કર્યું, એ કાર્ય આપણે કેવી રીતે કરી શકીએ?”
પરંતુ હઝરત ઉમર (ર.અ.) તેમને કુરાને શરીફની આયાતોને એકત્રિત કરવા પ્રેરતા રહ્યા અને કહેતા રહ્યા,
“અલ્લાહના રસુલ મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.) પર વહી દ્વારા ઉતરેલ આયાતોને જાળવવાની આપણી પવિત્ર ફરજ છે.”
અંતે હઝરત અબુ બક્ર (ર.અ ) સંમત થયા. પણ એ કાર્ય કપરું હતું. મહંમદ સાહેબને વહી અર્થાત ખુદાનો સંદેશ આવતો ત્યારે તેમના સહાબીઓ અથવા અનુયાયીઓ તે વહીને કંઠસ્થ કરી લેતા અથવા એ વહી ઝાડની છાલ પર કે પથ્થર પર કોતરી નાખતા. કેટલીક વહી ચામડાઓ પર પણ લખાયેલી હતી. કેટલીક વહી ખુદ મહંમદ સાહેબને પણ કંઠસ્થ રહી જતી હતી. પણ એ તમામ વહી કે આયાતોનું સંકલન કરવાનું કાર્ય ભગીરથ હતું. જેનો આરંભ મહંમદ સાહેબની વફાત પછી પ્રથમ ખલિફા હઝરત અબુ બક્ર ના સમયમાં થયો. હઝરત મહંમદ પયગંબર સાહેબના સમયમાં તેમની વહીઓની નોંધ રાખનાર જૈદ બિન સાબિત હતા. ખલિફા હઝરત અબુ બક્રએ કુરાને શરીફના સંકલનનું કાર્ય તેમને સોંપ્યું . જો કે પહેલા તો એ પણ આ કાર્ય સ્વીકારતા સંકોચ અનુભવાતા હતા.પણ પછી તે જવાબદારી તેમણે સ્વીકારી .
આનો અર્થ એ નથી થતો કે ખલિફા હઝરત અબુ બક્રના સમયમાં કુરાને શરીફનું સર્જન થયું. મહંમદ સાહેબના સમયમાં જ કુરાને શરીફની આયાતો અને સુરતો ક્રમવાર હતી. તે પારા અર્થાત પ્રકરણ પ્રમાણે ગોઠવાયેલ પણ હતી. સુરતોને નામ પણ આપવામાં આવ્યા હતા. માત્ર હઝરત અબુ બક્ર ના સમયમાં એ તમામ આયાતો અને સુરતોને વ્યવસ્થિત રીતે એકત્રિત કરી તેને એક સંપૂર્ણ ગ્રંથનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું. આમ અત્યાર સુધી વેરવિખેર પડેલની આયાતો ભેગી થઇ અને તેનું પવિત્ર ગ્રંથ “કુરાન શરીફ” સ્વરૂપે અવતરણ થયું. તેને “સહીફા સિદ્દીક” અથવા “મસહફે સિદ્દીક” પણ કહે છે. આમ હઝરત જૈદ બિન સાબિત દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ કુરાને શરીફની આ પહેલી પ્રત હઝરત અબુ બક્રની તિજોરીમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવી.એ પછી તે હઝરત ઉમરના કબ્જામાં આવી. હઝરત ઉમરે એ પ્રત હઝરત હફઝા ને સુરક્ષિત રીતે રાખવા આપી. અને તેની સાથે વસિયત પણ કરી કે,
“કુરાને શરીફની એ પ્રત કોઈને ન આપશો. અલબત્ત કોઈ તેની નકલ કરવા ઈચ્છે કે પોતાની પાસે રહેલી નકલ ચેક કરવા ઈચ્છે તો તકેદારી સાથે આપશો”
હઝરત ઉસ્માન ખલિફા બન્યા પછી તેમણે કુરાને શરીફની મૂળપ્રતની કેટલીક નકલો તૈયાર કરાવી અને જુદા જુદા સ્થાનો પર મોકલી હતી. જયારે મદીનાના ગવર્નર તરીકે મરવાન આવ્યો, ત્યારે તેણે કુરાને શરીફની અસલ પ્રત હઝરત હફઝા પાસેથી મેળવવાની કોશિશ કરી હતી. પણ હઝરત હફઝાએ તે આપવાનો સ્પષ્ટ ઇન્કાર કરી દીધો હતો. જો કે મુસ્લિમ શિયા પંથના અનયુઆયીઓ માને છે કે મહંમદ સાહેબના અવસાનના છ માસ જ અલી ઈબ્ન અબુ તાલિબે કુરાને શરીફની પ્રત મેળવી લીધી હતી. તે જ મૂળભૂત કુરાને શરીફ છે. પણ આ સાથે મુસ્લિમ સુન્ની પંથના અનુયાયીઓ સંમત થતા નથી.
ટૂંકમાં આજે ઇસ્લામના પવિત્ર ગ્રંથ તરીકે અસ્તિત્વમાં છે તે કુરાને શરીફ અનેક મંઝિલો પાર કરી આજના સ્વરૂપમાં આપણી સમક્ષ આવેલ છે. જેના આદેશો અને હિદાયતો આજે પણ એટલા જ સત્ય અને અસરકારક છે. બસ માત્ર જરૂર છે તો તેના ઇમાનદારી પૂર્વકના અમલની. અલ્લાહતઆલા આપણને સૌને તેનો નિષ્ઠાપૂર્વક અમલ કરવાની શક્તિ આપે એ જ દુવા : આમીન

Leave a comment

Filed under Uncategorized

વફાત : સનાતન સત્ય : ડૉ.મહેબૂબ દેસાઈ

૧૬ મેંના રોજ રાત્રે ત્રણ કલાકે મારા એક સબંધીનો ફોન આવ્યો કેધંધુકા મુકામે મારા એક પિતરાઈ બંધુ કાળુભાઈ મુસેભાઈ દેસાઈનું લગભગ ૭૦ વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. અનેવફાત કે મૃત્યુના વિચારે મને ઘેરી લીધો. માનવી માટે વફાત અર્થાત મૃત્યુ સનાતન સત્ય છે. દુનિયામાં બધું ભલે અનિશ્ચિત હોય પણ મૃત્યુઅર્થાત વફાત નિશ્ચિત છે. તેના નિર્ધાર કરેલ સમય, સ્થળ અને સંજોગોમાં કોઈ પરિવર્તન શક્ય નથી. છતાંતેઅણધાર્યું છે. તેના આગમનનો કોઈ નિશ્ચિત સમય કે સ્થિતિ દુનિયાનો કોઈ માનવી નથી જાણી શકતો, નથી કહી શકતો કે નથી અનુભવી શકતો.સામાન્ય માનવી મૃત્યુના વિચાર માત્રથી ડર અનુભવે છે.પણ તેનો ભય રાખવાની જરૂર નથી.સદકાર્યો, નેકી, નમાઝ કે બંદગીની મૂડી મોત પછીનો સાચોસામાન છે. દુન્વયી એટલેકે દુનિયાની બાબતોમાં રચ્યાપચ્યા રહેવાની આપણી ફરજ છે. પણ સાથે સાથે દિની એટલે કે આધ્યાત્મિક બાબતો પ્રત્યે પણ આપણી સજાગતા અનિવાર્ય છે. ધર્મ અને ઈબાદત માનવીને આદમીમાંથી ઇન્સાન બનાવે છે.
મૃત્યુ કે વફાતમાનવીના નશ્વર દેહનો નાશ કરે છે. મૃત્યુ સાથે કેટલીક કડવી સચ્ચાઈ જોડાયેલી છે. જે મોટે ભાગે દરેક મઝહબમા સમાન છે. જે માનવીના મોહના બંધનમા સમગ્ર કુટુંબ બંધાયેલું હોય છે, તે જ કુટુંબનાસભ્યો વફાત કેમૃત્યુ પછી તેને અવ્વલ મંઝીલ અર્થાતઅંતિમ યાત્રા પર પહોંચાડવા ઉતાવળા બની જાય છે. ઇસ્લામમાંજનાજા અર્થાત મૃતદેહને જેમ બને તેમાં જલદી દફનાવવાની હિદાયત આપવામાં આવી છે.એજ રીતે મૃત્યુ પછી સૌ પ્રથમ માનવી જીવનભર પોતાની સાથે રહેલું નામ ગુમાવી દે છે.શ્વાસ અટકાતાની સાથેજ માનવી નામ વિહોણો બની જાય છે.અવસાન પછી તુરત ગુજરનારનાસૌસ્વજનો મૃતક માનવીને નામથી બોલાવવાને બદલે જનાજો કહીને જ બોલાવે છે. જેમ કે સૌ કહે છે,“જનાજાને ગુસલ અર્થાત સ્નાન જલદીકરવો”ઇસ્લામમાંમૃતક માનવીને પ્રથમ ગુસલ કરાવવાનોનિયમછે.મરનાર માનવીને દફનાવતા પહેલાગુસલઅર્થાત સ્નાન કરાવી તેને પવિત્ર કરવામાં આવે છે. અને જયારે મૃતક માનવીને દફનાવવાનો સમય આવ છે ત્યારે પણ કહેવામાં આવે છે “મૈયત કો કબર મેં ઉતારો” અથવા“મૈયત કો કરીબ કરો” ત્યારે પણ કોઈ માનવી એમ નહિ કહે કે “મહેબૂબભાઇને કબરમાં ઉતારો” ટૂંકમા, માનવીના શ્વાસ અટકતા એ માત્ર મૈયત બની જાય છે. એ સમયે તેની સાથે તેનું નામ પણ નથી રહેતું. સૂફી સંત નઝીરે આ અંગે અસરકારક શબ્દોમાં કહ્યું છે
“જબ ચલતે ચલતે રસ્તે મેં
યહ ગૌનતેરીઢલ જાયેગી
એક બધિયા તેરી મીટ્ટી પર
ફિર ધાસ ન ચરને આયેગી
યે ખેપ જો તુને લાદી હૈ
સબ હિસ્સો મેં બટ જાયેગી
સ્ત્રી, પૂત, જમાઈ, બેટાકયા
બંજારન પાસ ન આયેગી
કયા સાજ, જડાઉ જર જેવર
કયા ગોરે થાન કિનારી કે
કયા ઘોડે જીન સુનહરી કે
કયા હાથી લાલ હમારી હૈ
સબ ઠાઠ પડા રહ જાયેગા
જબ લાદ ચલેગા બંજારા”
દુનિયામા માનવીનુંજીવન ગમેતેટલુઉત્તમ હોય, છતાં તેમનાઅવસાન પછી ત્રણ પ્રકારના અફસોસકરનારા જોવા મળે છે. પ્રથમ એ જે મરનાર સાથે આછીપાતળી ઓળખતાધરાવતાહોય, બીજા એ જે મરનાર સાથે સામજિક કે આર્થિક સંપર્ક ધરાવતા હોય. અને છેલ્લે મરનારના સ્વજનો. અલબતદરેકના અફસોસની માત્ર વધતા ઓછા પ્રમાણમાં હોયછે. પણસમય જતા દરેક પોતાના જીવનમાં મને કમને પરોવાઈ જાય છે.અલબત્તસ્મૃતિમા જળવાઈ રહેલ સ્વજન હોઈ શકે. પણ મરનાર વગર જીવન શક્યનથી, તે વિધાનઅયોગ્ય છે. અર્થાત દુનિયાની વિદાય પછી તમામ બંધનોથી બંને પક્ષે મુક્તિ મળી જાય છે. આમ છતાં માનવીની જીવન પ્રત્યેની જીજીવિષા જરા પણ ઓછી થતી નથી. દરેક મઝહબમા તેનાથી શક્ય તેટલું મુક્ત થવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે,
“આ દુનિયામા જે કઈ છે તે સર્વ ફાની છે. એશ્વર્યવાન, કૃપાવાનઅને અવિનાશી એકમાત્ર અલ્લાહ જ છે.”
મૃતક માનવી સાથે માત્ર તેના સદકાર્યો અને ઈબાદતજાય છે. એ વાતદરેક મઝહબના કેન્દ્રમાં છે.બ્રહ્માનંદ કહે છે,
“દો દિનકા જગ મેં મેલા
સબ ચલા ચલીકા ખેલા
કોઈ ચલા ગયા, કોઈ જાવે
કોઈ ગઠડી બાંધ સિધાવે
કોઈ ખડા તૈયાર અકેલા
સબ ચલા ચલીકા ખેલા”
એ સંદર્ભમાકુરાને શરીફમાપણકહ્યું છે,
“આ સંપતિ, આસંતતિ આ દુનિયાની-જીવનની શોભા છે. પણ એ તો ક્ષણિક છે, જેટકે છે એ તો નેકી-સદ્કાર્ય છે. જે સુંદર છે, ને સ્થિર છે.”
ચાલો, આપણે સૌ વફાત પછીના ટકાઉ સદકાર્યો અને ઈબાદત તરફ વળીએ એવી ખુદા ઈશ્વરનેદુવા કરીએ : આમીન

Leave a comment

Filed under Uncategorized