“હઝરત મહંમદ અને ઇસ્લામ” અદભૂત પુસ્તક : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૨૬ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૬ના રોજ જન્મેલ પંડિત સુંદરલાલ (૧૮૮૬-૧૯૮૧)ના બે મહત્વના પુસ્તકો “ભારત મેં અંગ્રેજી રાજ ૧,૨,” (૧૯૨૬) અને “હઝરત મહંમદ અને ઇસ્લામ” (૧૯૪૦) ને પ્રકાશિત થયે અનુક્રમે  ૮૯ અને ૭૫ વર્ષો થવા આવ્યા છે. આમ છતાં આજે પણ એ બંને પુસ્તકો ઇતિહાસ અને ઇસ્લામના અભ્યાસુઓ માટે અમુલ્ય ગ્રંથો બની રહ્યા છે. અત્રે મારે પંડિત સુંદરલાલના બીજા નાનકડા પુસ્તક હઝરત મહંમદ અને ઇસ્લામ વિષે થોડી વાત કરવી છે. ૧૫૦ પૃષ્ઠોના હિન્દીમાં લખાયેલ આ પુસ્તકનું સૌ પ્રથમવાર પ્રકાશન ૧૯૪૦મા થયું હતું. એ પછી ૧૯૪૫માં તેનું ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કરવાનું બીડું ગાંધીજીના અંતેવાસી શ્રી કિશોરીલાલ મશરુવાલા એ ઝડપ્યું. તેમણે ગાંધીજીના પરમ મિત્ર અને દક્ષિણ આફ્રિકના સાથી ઈમામ સાહેબ બાવઝીરના આગ્રહથી પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો. પણ સરકારી વહીવટમાં તે આખી ફાઈલ ખોવાઈ ગઈ. એટલે એ પુસ્તક ગુજરાતીમાં બહાર પાડવાની યોજના ખોરંભે પડી ગઈ. પણ પંડિત સુંદરલાલ કોઈ પણ રીતે શ્રી કિશોરીલાલ મશરુવાલાનું નામ આ પુસ્તક સાથે જોડવા માંગતા હતા. આ અંગે કિશોરીલાલ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લખે છે,

“કોઈ બીજા પાસે તે ભાષાંતર કરાવી લેવા નવજીવનને ભલામણ કરી.પણ પંડિત સુંદરલાલે મને જતો કરવા નિષ્ઠુર થઇ ઇનકાર કર્યો. અને મારું નામ પુસ્તક સાથે છપાઈ તેવો આગ્રહ રાખ્યો. પરિણામે જે ભાઈએ પરિશ્રમપૂર્વક આ અનુવાદ તૈયાર કર્યો તે મારે ફરી તપાસી જઈ મારી મહોર મારી આપવાનું માથે આવ્યું.”

આમ ૧૯૪૫મા “હઝરત મહંમદ અને ઇસ્લામ નામક પુસ્તકનું નવજીવન પ્રકાશન, અમદાવાદ દ્વારા પ્રકાશન થયું. આજ દિન સુધી આ પુસ્તાકની લગભગ છ આવૃતિઓ સાથે પચ્ચીસ હજાર નકલો વેચાઈ ચુકી છે. એ જ પુસ્તક આજે પણ પુનઃ મુદ્રણના તબક્કમાં છે. ટૂંક સમયમાં તેની એક વધુ આવૃત્તિ નવજીવન પ્રકાશન દ્વારા પ્રસિદ્ધ થઇ રહી છે. ત્યારે સૌને જાણવાનું મન થાય કે એક ગેર મુસ્લિમ પણ વિદ્વાન ચિંતક પંડિત સુંદરલાલ દ્વારા લખાયેલ આ પુસ્તકમાં એવું તો શું છે જેના કારણે હિંદુ અને મુસ્લિમ બને વાચકો તેની દરેક આવૃત્તિને વધાવી લે છે.

ટૂંકા, માહિતીપ્રદ અને રસમય ૩૨ પ્રકરણોમાં પથરાયેલ આ પુસ્તકમાં હઝરત મહંમદ સાહેબના જીવનને સરળ ભાષામાં આલેખવામાં આવેલ છે. સાથે સાથે ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો અને મહંમદ સાહેબના અસરકારક છતાં ટૂંકા અવતરણો અને જીવન પ્રસંગો પણ તેમાં સુંદર રીતે આલેખવામાં આવ્યા છે. મહંમદ સાહેબ અંગે લખાયેલ આધારભૂત ગ્રંથોના આધારો લઇ મહંમદ સાહેબના કાર્યોને ધારદાર શૈલીમાં રજુ કરવામાં પંડિત સુંદરલાલ સફળ રહ્યા છે. મહંમદ સાહેબના સાથીઓ અંગે પણ આધારભૂત અવતરણો દ્વારા મહંમદ સાહેબ પ્રત્યેની તેમની વફાદારી વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જેમ કે હઝરત અબુ તાલિબ અંગે પંડિત સુંદરલાલ વિલિયમ મૂરેનું અવતરણ ટાંકતા લખે છે,

“પોતે મહંમદ સાહેબનો ધર્મ નહોતા માનતા છતાં અબુ તાલિબ પોતાન ભત્રીજા માટે પોતાના પર તથા પોતાના આખા કુળ પર જે જાતની આફત નોતરી તે પરથી સાબિત થાય છે કે અબુ તાલિબ કેટલા ઉંચ્ચ સ્વભાવના, કેટલા વિશાલ હદયના, કેટલા બહાદુર અને સાચા પુરુષ હતા. આ વસ્તુ પરથી મહંમદ સાહેબના દિલની  સચ્ચાઈની  પાકી ખબર પડે છે. કારણ કે કોઈ સ્વાર્થી દગાખોરને માટે અબુ તાલિબ કદી આવી આફતમાં ન પડત……ઇસ્લામના પયગમ્બરના મિશનમાં આસ્થા નહિ હોવા છતાં અબુ તાલિબે પયગમ્બરનું આમ રક્ષણ કર્યું, તેમાં તેમની બહાદુરી હેરત પમાડનાર છે. અને અબુ તાલિબ જેવા જબરજસ્ત અને સાચા માણસ પર મહંમદ સાહેબ આટલી ઊંડી છાપ પાડી શક્યા એ તેમની ઈમાનદારીની મોટી સાબિતી છે” (પૃષ્ઠ ૪૬,૪૭)

પ્રકરણ ૨૫ મહંમદ સાહેબની છેલ્લી મક્કાની યાત્રા અંગે છે. એ સમયે તેમની ઉંમર ૬૨ વર્ષેની હતી. મક્કામાં હજની વિધિ પૂર્ણ કર્યા પછી અરફાતની ટેકરી પર બેસીને મહંમદ સાહેબે ભરેલ હૃદયે સૌને ઉપદેશ આપતા કહ્યું હતું,

“હે લોકો, મારી વાત ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો કેમ કે આ વર્ષ પછી હું કદી તમારી પાસે આવી શકીશ કે નહિ તેની મને ખબર નથી….જેમ આ નગર તે જ તમારામાંથી દરેક માટે તન,ધન અને માલમિલકત એક બીજાને માટે પવિત્ર વસ્તુ છે.કોઈ બીજાના જાન કે માલ મિલકતને હાથ ન લગાડી શકે….અલ્લાહે દરેક માણસને માટે તેના બાપદાદાની માલ મિલકતમાંથી તેનો હિસ્સો મુક્કરર કરી દીધો છે. એટલે જે જેનો હક છે તે તેની પાસેથી છીનવી લેનારું કોઈ વસિયતનામું માનવમાં નહીં આવે.”

આવા અનેક આધારભૂત ઇસ્લામિક સત્યોથી સભર આ પુસ્તકમાં હદીસમાંથી તારવી મહમંદ સાહેબના કેટલાક સુંદર ઉપદેશો અને પ્રસંગોનું પણ એક નાનકડું પ્રકરણ “ઉપદેશ અને પ્રાર્થનાઓ” આપવામાં આવે છે. જેમાં મોમીન(મુસ્લિમ)ની વ્યાખ્યા આપતા મહંમદ સાહેબ ફરમાવે છે,

“મોમીન તે છે જેના હાથમાં પોતાનો જાન અને માલ સોંપી સૌ નિશ્ચિત રહે છે”

“મોમીન થવા માંગતો હોય તો તારા પાડોશીનું ભલું કર. અને મુસ્લિમ થવા ઈચ્છતો હોય તો જે કઈ તારા માટે સારું માનતો હોય તે જ સૌ માટે સારું માન અને બહુ હસીશ નહિ, કારણ કે ખરેખર, વધારે હસવાથી હૃદય કઠોર બની જાય છે.”(પૃષ્ઠ ૧૩૧).

દુનિયા અને સમાજજીવની કેટલાક મહત્વની બાબતોં અંગે પણ મહંમદ સાહેબના અવતારનો માણવા જેવા છે.

“આ દુનિયાનો મોહ રાખવો એજ બધા પાપોનું મૂળ છે.”

“તમે તમારી તરફથી મને છ બાબતોની ખાતરી આપો અને હું તમને સ્વર્ગની ખાતરી આપું છું ૧. જયારે બોલો ત્યારે સત્ય બોલો ૨. વચન આપો તે પાળો. ૩. કોઈનો વિશ્વાસઘાત ન કરો ૪. દુરાચારથી બચો ૫. નજર હંમેશા નીચી રાખો ૬. કોઈના પર જબરજસ્તી ન કરો.” (પૃષ્ઠ ૧૩૬,૧૩૭).

જેહાદ શબ્દ વિષે દુનિયામાં જેટલી ગેરસમજ છે એટલી બીજા કોઇં શબ્દ વિષે ભાગ્યેજ હશે. આ પુસ્તકમાં તે અંગે પણ સરળ ભાષામાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

“જેહાદ શબ્દ કુરાનમાં જુદી જુદી રીતે સેંકડો વાર આવ્યો છે. પરંતુ આખા પુસ્તકમાં એકે જગ્યાએ એ શબ્દ લડાઈના અર્થમાં નથી આવ્યો. અરબીમાં જેહાદ શબ્દનો અર્થ કેવળ ‘જૈહદ’ એટલે કોશિશ કરવી એવો છે. ધર્મમાં અલ્લાહને નામે કોઈ પણ જાતની કોશિશ, ચેષ્ટા કે અભિક્રમ કરવો, પોતાના જાનમાલથી, ગરીબોની સેવા અને અનાથોનું પાલન કરીને, નમાઝ પઢીને, રોજા રાખીને કે બીજાઓને દાન કરીને પોતાના મન પર કાબુ મેળવીને, પોતાન ગુસ્સાને મારીને, સાચા ધાર્મિક બનવાની કોશિશ કરવી, બીજાને ઉપદેશ આપીને તેમને સાચા ધર્મને રસ્તે વાળવા-આ અર્થોમાં જ જેહાદ શબ્દ કુરાનમાં આવ્યો છે, અને આ જ જેહાદનો દરેક માણસને ઉપદેશ કરવામાં આવ્યો છે.”  

આજ થી ૭૫ વર્ષ પહેલા પ્રકશિત થયેલ આ પુસ્તક દરેક મુસ્લિમે વસાવવા જેવું છે.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

હઝરત મહંમદ પયગંબર : આદર્શ શિક્ષક : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

દશેરાના દિવસે એટલે કે ૨૨ ઓક્ટોબરના રોજ વિશ્વગ્રામ દ્વારા પાલનપુરમાં હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ શાખાના અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે આયોજિત સેમિનારમાં “મહંમદ સાહેબ : આદર્શ શિક્ષક” વિષયક વ્યાખ્યાન આપવાની તક સાંપડી. એ સંદર્ભે આદર્શ શિક્ષક અંગે થોડું વાંચવા વિચારવાનું થયું.

પશ્ચિમના એક ચિંતક વિલિયમ વોર્ડએ આદર્શ શિક્ષક માટે એક સુંદર અવતરણ આપેલ છે.Good Teacher Explain, Superior Teacher Demonstrate and Great Teacher Inspired” અર્થાત “સારો શિક્ષક સમજણ આપે છે. ઉત્તમ શિક્ષક નિર્દેશન આપે  છે અને મહાન શિક્ષક પ્રેરણા આપે છે.”

આદર્શ શિક્ષકના ઉપરોક્ત લક્ષણ સાથે કેટલાક એવા લક્ષણો પણ જોડાયેલા છે. જે સમાજ અને વિદ્યાર્થીઓના ધડતરમાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે. કેપેલ્લા યુનિવર્સિટી(યુ.એસ.એ)ના શિક્ષણ વિભાગના અધ્યાપિકા ડૉ. મારિયા ઓરલેન્ડો આદર્શ શિક્ષકના મુખ્ય નવ લક્ષણો આપે છે. એ આદર્શ શિક્ષક છે જે,

૧. વિદ્યાર્થીનું સન્માન કરે છે. ૨. વિદ્યાર્થીમાં સમાજિક સભાનતા કેળવે છે. ૩. માયાળુ અને પ્રેમાળ હોય છે. ૪. દરેક વિદ્યાર્થી માટે સરખું માન ધરાવે છે. ૫. ભણવવા પ્રત્યે પ્રેમ ધરાવે છે. ૬. વિષયમાં તજજ્ઞ હોય છે. ૭. વિષયને રસમય શૈલીમાં રજુ કરવાની ક્ષમતા ધરવતો હોય છે. ૮. વિદ્યાર્થીઓ સાથે જીવંત સંપર્ક રાખવાની તેનામ ક્ષમતા છે. અને ૯. વિષયમાં વ્યવસાયિકતાને પ્રાધાન્ય આપે છે.

આપણા જાણીતા ગાંધીભક્ત વિનોબા ભાવે શિક્ષકના ત્રણ ગુણોને પ્રાધાન્ય આપે છે.

“શિક્ષક શીલવાન, પ્રજ્ઞાવાન અને કરુણાવાન હોવો જોઈએ. શીલવાન સાધુ હોય છે. પ્રજ્ઞાવન જ્ઞાની હોય છે. અને કરુણાવાન માં હોય છે. શિક્ષકમાં આ ત્રણે ગુણો અનિવાર્ય છે.”

પૂ. રવિશંકર મહારાજ કહે છે,

“સાચા શિક્ષક માટે ત્રણ ગુણ આવશ્યક છે, જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ. ત્રણે માર્ગોનો સંગમ એના પંથમાં હોવો જોઈએ”.

આદર્શ શિક્ષકના આ તમામ લક્ષણો મહમદ સાહેબના જીવનમાં ચારેકોર પ્રસરેલા છે.સૌ પ્રથમ આપણે જ્ઞાન અને સમજણના સંદર્ભમાં તપાસીએ તો માલુમ પડશે કે મહંમદ સાહેબમાં ઇસ્લામિક અને જીવન જ્ઞાન અમાપ હતું. જીવનના સારા નરસા તમામ તબક્કોઓમાંથી તેઓ સંયમ અને સ્વસ્થાથી પસાર થયા હતા. પરિણામે ઇસ્લામની વાત અરબસ્તાનના અભણ અને અસંસ્કારી લોકો વચ્ચે તેઓ અત્યંત સંયમથી કરતા. અનેક અપમાનો અને અવગણો છતાં તેમણે કયારેય સ્વસ્થા ગુમાવી ન હતી. એક આદર્શ શિક્ષક પોતાના વિદ્યાર્થીની અનેક નબળાઈઓને સહન કરીને પણ તેને જ્ઞાન આપવાનું પવિત્ર કાર્ય છોડતો નથી, ચૂકતો નથી. એ જ રીતે કુરાને શરીફની આયાતો એક કુશળ શિક્ષકની જેમ તેઓ નાના મોટા, ગરીબ અમીર, સૌને સમજાવતા. આયાતોનું અર્થઘટન કરતા અને જીવન વ્યવહારમાં તેનું મુલ્ય એક શિક્ષક જેમ તટસ્થતાથી રજુ કરતા હતા. તેઓ કહેતા,

“કુરાને કેવળ તે જ ધર્મ પ્રવર્તકોને સાચા નથી માન્યા, જેમના નામ તેની સામે હતા. પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું કે મારા પહેલા જેટલા રસુલો અને ધર્મ પ્રવર્તકો થઇ ગયા તે સૌને હું સાચા માનું છું અને તેમનામાંથી કોઈ એકને પણ સાચા ન માનવા તેને હું ખુદાની સત્યતાનો ઇનકાર કરવા બરાબર સમજુ છું”

એક શિક્ષક પાસે જ્ઞાન થોડું ઓછું હશે તો સમાજ તે ચલાવી લેશે. પણ તેનું ચારિત્ર કલંકિત હશે તો સમાજ તેને સાંખી નહિ લે. અને એટલે જ વિનોબા ભાવેએ શિક્ષકના ગુણોમાં શીલને સૌ પ્રથમ પ્રાધાન્ય આપેલ છે. મહંમદ સાહેબના ચારિત્રની શુદ્ધતા તો તેમની યુવાનીમાં વારવાર સિદ્ધ થઇ છે.અલ અમીન જેવા ખિતાબો ધરાવતા ખુબસુરત યુવાન મહંમદ સાહેબ પર જયારે તે પયગમ્બર ન હતા ત્યારે અરબસ્તાનની અનેક ખુબ સુરત કન્યાઓ નિકાહ કરવા ઉત્સુક રહેતી, તેમની બાંદી બનવામાં ગર્વ અનુભવતી. છતાં મહંમદ સાહેબ હંમેશા એ સૌ સાથે સ્ત્રી સન્માનને છાજે તેવો જ વ્યવહાર કરતા.તેઓ કહેતા,

“માત્ર એજ ઇન્સાન સ્ત્રીની ઈજ્જત કરે છે જે ઈજ્જત અને માનની મહત્તા સમજે છે, એ જ ઇન્સાન સ્ત્રીઓનું અપમાન કરે છે જે ખુદ ઝલીલ અને બદબખ્ત હોય છે”

રવિશંકર મહારાજે શિક્ષકના કર્મ પર વિશેષ ભાર મુકાયો છે. શિક્ષણ એ વ્યવસાય નથી. સેવા છે. અને સેવાના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરનાર દરેક વ્યક્તિના સારા નરસા તમામ કાર્યો પર આખા સમાજની નજરો ટાંપીને બેઠી હોય છે. મહંમદ સાહેબનું જીવન એ દ્રષ્ટિએ આદર્શ હતું. માનવતા,સત્ય અને તટસ્થા તેમના જીવનમાં ભારોભાર વણાયેલા હતા.ધર્મના પ્રચારમાં કે માનવમૂલ્યોની જાળવણીમાં તેમણે કયારેય બળજબરી કે અન્યાય કર્યો ન હતો. એકવાર એક શખ્સ મહંમદ સાહેબ પાસે આવ્યો અને કહ્યું,

“આ માણસે મારું જાન અને માલનું ખુબ નુકસાન કર્યું છે. મને તેનો બદલો લેવાની પરવાનગી આપો.”

મહંમદ સાહેબ એટલું જ બોલ્યા,

“તેને માફ કરી દો”

આદર્શ શિક્ષક પોતાના વિદ્યાર્થીઓને રચનાત્મક કે હકારાત્મક અભિગમ તરફ પ્રેરે છે. ચિંતક વિલિયમ વોર્ડ પણ શિક્ષકના પ્રેરણા આપવાના લક્ષણને તેની મહાનતા તરીકે વર્ણવતા કહ્યું છે,”મહાન શિક્ષક પ્રેરણા આપે છે.”

મહંમદ સાહેબે સમાજને સદમાર્ગે દોરવામાં આખું જીવન ખર્ચી નાખ્યું હતું. તેમના પ્રયાસોને કારણે જ અરબસ્તાનની જંગલી પ્રજામાં ઇસ્લામના સંસ્કારોનું સિંચન થયું હતું. એ જ રીતે પૂ. રવિશંકર મહારાજે

સાચા શિક્ષકના ત્રણ ગુણોમાં ભક્તિને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. અહિયા શિક્ષક માટે ભક્તિનો અર્થ ઇશ્વરની આરાધના કે ભક્તિ નથી. પણ શૈક્ષણિક કાર્ય પ્રત્યે ભક્તિપૂર્ણ લગાવ થાય છે. શિક્ષણ એ સેવા છે. અને તેનો અમલ ઈશ્વરની ભક્તિ જેટલોજ પવિત્ર અને ઈમાનદારી પૂર્વક કરવા તરફ રવિશંકર મહારાજ આંગળી ચીંધે છે. મહંમદ સાહેબ પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન માત્ર ઇસ્લામનો પ્રચાર જ ભક્તિ પૂર્ણ રીતે નથી કર્યો, પણ સમાજ શિક્ષણનું અમુલ્ય કાર્ય પણ કર્યું છે. અરબસ્તાનમાં તાજી જન્મેલી દીકરીને જીવતી દાટી દેવાનો રીવાજ પ્રચલિત હતો. સમાજને એવા કુરીવાજોમાંથી બહાર કાઢવાનું કાર્ય પણ મહંમદ સાહેબે ઘણી સબ્ર અને સંયમથી કર્યું હતું.

આવા તો અનેક આદર્શ શિક્ષકના લક્ષણોથી મહંમદ સાહેબનું સમગ્ર જીવન છલોછલ હતું. એ અર્થમાં જોઈં તો મહંમદ સાહેબ આદર્શ શિક્ષક કરતા પણ ઘણા આગળ હતા. જેમણે માત્ર વિદ્યાર્થી કરતા સમાજ ઘડતર દ્વારા એક નવા ઇસ્લામિક મુલ્યો સભર સમાજનું સર્જન કર્યું હતું.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

આદર્શ શિક્ષકની ઓળખ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

દશેરાના દિવસે એટલે કે ૨૨ ઓક્ટોબરના રોજ વિશ્વગ્રામ દ્વારા પાલનપુરમાં હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ શાખાના અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે આયોજિત સેમિનારમાં “મહંમદ સાહેબ : આદર્શ શિક્ષક” વિષયક વ્યાખ્યાન આપવાની તક સાંપડી. એ સંદર્ભે આદર્શ શિક્ષક અંગે થોડું વાંચવા વિચારવાનું થયું. આપણી પ્રાચીન પરંપરામાં જીવનનો પ્રથમ તબક્કો બ્રહ્મચર્ય આશ્રમનો છે. જેમાં યુવાન એક થી પચ્ચીસ વર્ષ ગુરુના આશ્રમમાં રહે છે અને શિક્ષણ મેળવે છે. પણ એ શિક્ષણ અનોપચારિક છે. તેમાં કોઈ અભ્યાસક્રમ નથી. તેમાં કોઈ પદ્ધતિ નથી. એ પુસ્તકીયું નથી. ત્યાં કોઈ પણ પ્રકારની પરીક્ષાને સ્થાન નથી. આમાં છતાં જયારે વિદ્યાર્થી આશ્રમમાંથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે જીવન શિક્ષણ લઈને નીકળે છે. એ શિક્ષણ તેને જીવનમાં ઉપયોગી થઇ પડે છે. અને એટલે જ એ યુગમાં શિક્ષણ લીધા પછી ગુરુ દક્ષિણામાં અંગુઠો માંગે તો પણ શિષ્ય ગુરુને તે હોંશે હોંશે આપી દે છે. જયારે આજે શિષ્ય ગુરુને અંગુઠો આપવા કરતા દેખાડવાનું વધુ પસંદ કરે છે. તેના મૂળમાં આપણી માત્ર માહિતી આપતી શિક્ષણ પ્રથા છે. આજે આપણે વિદ્યાર્થીઓને જીવન જ્ઞાન નથી આપતા. માત્ર માહિતી આપીએ છીએ. જે ઇન્ટરનેટના યુગમાં વિદ્યાર્થી ગમે ત્યાંથી આસાનીથી મેળવી શકે છે. પરિણામે આજનું શિક્ષણ માહિતી અને પરીક્ષા લક્ષી બની ગયું છે. જેમાં ગુરુ શિષ્ય વચ્ચેનો આદર ભાવ રહ્યો નથી.

આમાં છતાં સાવ નિરાશાજનક સ્થિતિ નથી. આજે પણ ગુરુ પૂર્ણિમાના દિવસે અનેક ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓના ફોન આશીર્વાદ માટે આવે છે. આજે પણ વિદ્યાર્થીઓ ગુરુને પગે લગતા ગર્વ અનુભવે છે. તેન મૂળમાં આપનાં સમાજમાં આદર્શ શિક્ષક તરીકેના જળવાઈ રહેલા કેટલાક સંસ્કારો છે. પશ્ચિમના એક ચિંતક વિલિયમ વોર્ડએ આદર્શ શિક્ષક માટે એક સુંદર અવતરણ આપેલ છે.Good Teacher Explain, Superior Teacher Demonstrate and Great Teacher Inspired” અર્થાત “સારો શિક્ષક સમજણ આપે છે. ઉત્તમ શિક્ષક નિર્દેશન આપે  છે અને મહાન શિક્ષક પ્રેરણા આપે છે.”

આદર્શ શિક્ષકના ઉપરોક્ત લક્ષણ સાથે કેટલાક એવા લક્ષણો પણ જોડાયેલા છે. જે સમાજ અને વિદ્યાર્થીઓના ધડતરમાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે. કેપેલ્લા યુનિવર્સિટી(યુ.એસ.એ)ના શિક્ષણ વિભાગના અધ્યાપિકા ડૉ. મારિયા ઓરલેન્ડો આદર્શ શિક્ષકના મુખ્ય નવ લક્ષણો આપે છે. એ આદર્શ શિક્ષક છે જે,

૧. વિદ્યાર્થીનું સન્માન કરે છે. ૨. વિદ્યાર્થીમાં સમાજિક સભાનતા કેળવે છે. ૩. માયાળુ અને પ્રેમાળ હોય છે.

૪. દરેક વિદ્યાર્થી માટે સરખું માન ધરાવે છે. ૫. ભણવવા પ્રત્યે પ્રેમ ધરાવે છે. ૬. વિષયમાં તજજ્ઞ હોય છે.

૭. વિષયને રસમય શૈલીમાં રજુ કરવાની ક્ષમતા ધરવતો હોય છે. ૮. વિદ્યાર્થીઓ સાથે જીવંત સંપર્ક રાખવાની તેનામ ક્ષમતા છે. અને ૯. વિષયમાં વ્યવસાયિકતાને પ્રાધાન્ય આપે છે.

કરાંચીમાંથી પ્રસિદ્ધ થતા દૈનિક અખબાર “ડોન”માં થોડા મહિનાઓ પૂર્વે આદર્શ શિક્ષકના ગુણો અંગે ચર્ચા ચાલી હતી. એ ચર્ચામાં આદર્શ શિક્ષકના આઠ લક્ષણો પર સૌએ ભાર મુકાયો હતો. એ મુજબ આદર્શ શિક્ષક  ૧. વિષયનો જાણકાર ૨. આનંદી સ્વભાવ ૩. સ્પષ્ટ અને સત્ય વક્તા ૪. વ્યક્તિગત શિક્ષણ માટે તૈયાર  ૫. જીવન ઉપયોગી શિક્ષણ આપનાર ૬. નિર્વ્યસની, રહેણીકરણી અને પહેરવેશમાં સ્વચ્છ અને સંયમી ૭. આચાર અને વિચારમાં સમાનતા ૮. વિદ્યાર્થીના ગમા અણગમા પ્રત્યે સજાગ હોવો જોઈએ.

આપણા જાણીતા ગાંધીભક્ત વિનોબા ભાવે શિક્ષકના ત્રણ ગુણોને પ્રાધાન્ય આપે છે.

“શિક્ષક શીલવાન, પ્રજ્ઞાવાન અને કરુણાવાન હોવો જોઈએ. શીલવાન સાધુ હોય છે. પ્રજ્ઞાવન જ્ઞાની હોય છે. અને કરુણાવાન માં હોય છે. શિક્ષકમાં આ ત્રણે ગુણો અનિવાર્ય છે.”

પંડિત સુખલાલજી કહે છે,

“સાચો શિક્ષક કોઈ એક જ ચીલાના કે એક જ પ્રકારના અનુકરણનો અવિચારી દાસ રહી શકતો નથી. તેની સ્વાભાવિક પ્રજ્ઞા અને સહજ સૂઝ એને વધારે લોકહિતાવહ કેળવણીની દિશા શોધવા, એના અખતરા કરવા અને એમાં આવી પડતાં બધાં જ જોખમો સામે ટટાર ઊભવાની પ્રેરણા આપ્યા કરે છે.”

પૂ. રવિશંકર મહારાજ કહે છે,

“સાચા શિક્ષક માટે ત્રણ ગુણ આવશ્યક છે, જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ. ત્રણે માર્ગોનો સંગમ એના પંથમાં હોવો જોઈએ”.

જે. કૃષ્ણમૂર્તિ કહે છે.

“મુખ્ય પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીનો નથી, પણ શિક્ષકનો છે. જો આપણે બીજાને શિક્ષિત કરવા શક્તિમાન થવું હોય તો આપણાં પોતાનાં હ્રદય અને મન સાફ કરવાં જોઈએ. જો શિક્ષક પોતે વ્યગ્ર, દગાબાજ, પોતાની ઈચ્છાઓના જંગલમાં ખોવાયેલો હોય તો તે કોઈને ડહાપણ કઈ રીતે આપી શકે ? કે અન્યનો માર્ગ કઈ રીતે સરળ કરી શકે ?”

એમર્સન કહે છે,

“જે વ્યક્તિ અઘરી બાબતોને સહેલી બનાવે છે તે શિક્ષક છે.”

શિક્ષકને માટે જ્ઞાન તો આવશ્યક જ છે.પણ એ પૂરતું નથી. એ જ્ઞાન પચાવવા, સરળ બનાવવા, શિષ્યોના મનમાં ઉતારવા મહેનત કરવી જોઈએ, ઉદ્યમ કરવો જોઈએ, શ્રમ કરવો જોઈએ. જ્ઞાન ઉપરાંત કર્મ અનિવાર્ય છે. વર્ગમાં જતા પહેલા તેની તૈયારી કરવી જોઈએ, તાલીમ લેવી જોઈએ, પ્રયોગ કરવા જોઈએ, શિક્ષકે ભણાવતાં પણ શીખવું જોઈએ. જ્ઞાન અને કર્મનો મેળ થાય તો શિક્ષણ જામે. પરંતુ એ જ્ઞાન અને કર્મ પૂરતાં નથી. ત્રીજી જોઈએ છે ભક્તિ. ભક્તિ એ રાજમાર્ગ છે. તે ઘણાંખરાં માણસોનો ઉદ્ધાર કરાવે છે, તે જ્ઞાન અને કર્મની ખોટ પણ પુરી દે છે, તે મુક્તિનું દ્વાર અને સાધનાની કૂંચી છે. અને શિક્ષકને માટે ભક્તિ એટલે પ્રેમ, હૂંફ, ભાવના. ભાવના એટલે દરેક વિદ્યાર્થી માટે લાગણી, માન, કદર.

કદાચ આજના શિક્ષકમાં ઉપરોક્ત તમામ ગુનો ન  હોય. પણ સમાજ અને વિદ્યાર્થીના ઘડતર માટે કેટલાક  અનિવાર્ય લક્ષણો જરૂરી છે. જેમ કે,

શિક્ષકોનું ચારિત્ર્ય અણી શુદ્ધ હોવું જોઈએ. એ પોતાના વિષયમાં ઓછો પ્રવીણ હશે તો ચાલશે. પણ અશુદ્ધ ચારિત્ર કદાપી ચલાવી ન લેવાય. આદર્શ શિક્ષક વિદ્યાર્થીના અભ્યાસમાં જ નહિ પણ એના આખાયે જીવનમાં રસ લે અને એના હ્રદયમાં ઊતરવા પ્રયત્ન કરે તે જરૂરી છે. એવા શિક્ષક સાથે વિદ્યાર્થીની નિકટતા વધે છે.

શિક્ષકે પોતાની લાયકાત અને જ્ઞાન વધારવા હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. એ જ રીતે પૂરી તૈયારી કર્યા વિના વર્ગ લેનાર શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓનો અમૂલ્ય સમય બગાડે છે. વળી, દરેક વિદ્યાર્થીની ખાસિયત તપાસી તેને જે રીતે એના વિષયમાં સૂઝ પડે અને રસ ઉત્પન્ન થાય તેવા ઉપાય સતત શોધતા રહેવા જોઈએ. કેટલાક શિક્ષકો વિદ્યાર્થીના પ્રશ્નોથી મુંઝાય છે. સારો શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્નો પૂછવાની તક આપે છે.તેની જ્ઞાન મેળવવાની ઉત્સુકતાને જવાબો આપી ઠારે છે, તેનું સમાધાન કરે છે. આવા થોડા વિચારોને પણ જો શિક્ષક પોતાના વ્યક્તિત્વમાં અને વર્ગખંડમાં સાકાર કરેશે તો શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચેનો આત્મીય અને માન પ્રેરક નાતો પુનઃ સ્થપાતા વાર નહી લાગે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

કરબલના શહીદોને સલામ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૧૫ ઓક્ટોબરથી  ઇસ્લામી માસ મહોરમનો આરંભ થયો છે. મહોરમ હિજરી સંવંત મુજબ ઇસ્લામનો પ્રથમ માસ છે. મુસ્લિમોના નવા વર્ષનો આરંભ આ જ માસથી થાય છે. મહોરમ અરબી ભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ થાય છે ગમ, શોક કે દુ:ખ. આ જ માસના ૯ અને ૧૦માં ચાંદે હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના સાથીઓની શહાદત થઈ હતી.સત્ય અને અસત્યની એ લડાઈમાં ઈમામાં હુસેન શહીદ થયા. માટે જ આ માસ મુસ્લિમો માટે ગમ, શોક અને દુ:ખનો માસ છે. મોહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)ના પુત્રી હઝરત ફાતિમા (ર.અ.)ના નિકાહ હઝરત અલી (ર.અ.) સાથે થયા હતા.તેમના સંતાન હઝરત ઈમામ હુસૈન (ર.અ.) કરબલાના યુદ્ધમાં તેમના ૭૨ સાથીઓ સાથે શહીદ થયા.એ ઘટના ઇસ્લામી ઇતિહાસની અત્યંત કરુણ ઘટના છે. હઝરત ઈમામ હુસેનનો જન્મ મદીનામાં ૫ શાબાન હિજરી સંવંત ૪મા થયો હતો. નાના હઝરત મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)નો ખોળો ખુંદી અત્યંત લાડકોડમાં ઉછરેલા હઝરત ઈમામ હુસેનની ઈબાદત અને સખાવત ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં જાણીતી છે. ૨૫ વખત પગપાળા હજજ કરનાર ઈમામ હુસેનની સખાવત ચોમેર પ્રસરેલી હતી. વયોવૃદ્ધ , અશક્ત અને આબરૂદાર માનવીઓને ઈમામ હુસેન મોં માંગી મદદ કરતા. બેરોજગારોને એક હજાર દીનાર અને એક હજાર બકરીઓ વિના હિચકિચાટ તેઓ આપી દેતા. એકવાર એક નિર્ધન, પણ આબરૂદાર માનવી આપના દ્વારે આવ્યો. એક નાનકડી ચબરખીમાં તેણે લખ્યું,

” હું અત્યંત ગરીબ છું . જવનો એક દાણો ખરીદવા જેટલા પૈસા પણ મારી પાસે નથી. માત્ર એક વસ્તુ મારી પાસે છે, અને તે મારી આબરૂ. તેને વેચવા આપની પાસે આવ્યો છું.આપ તેની જે કિંમત આંકો તે મને મંજુર છે.”

હઝરત ઈમામ હુસેન આ ચબરખી વાંચી બહાર દોડી આવ્યા. પેલા આબરૂદાર માનવીના હાથમાં દસ હજાર દીનાર મુકતા આપે ફરમાવ્યું,

“હાલ તુરત આનાથી વધારે રકમનો બંદોબસ્ત મારાથી થઇ શકે તેમ નથી. આપ એમ જ સમજ જો કે આપે સવાલ નથી કર્યો અને મેં આપની આબરુની કિંમત નથી આંકી”

આવા ઉદાર,સખાવતી અને ખુદાની ઇબાદતમાં હંમેશા લીન રહેતા.

કુફા શહેરની પ્રજા તાનાશાહ યઝીદના અત્યાચારી શાસનથી ત્રાસી ગઈ હતી. કુફાની પ્રજાએ વારંવાર તેની જાણ હઝરત ઈમામાં હુસૈનને કરી હતી. અને યઝીદના અત્યાચારોથી મુક્ત કરાવવા વિનંતી કરી હતી. પરિણામે હઝરત ઇમામ હુસૈને તેની તપાસ કરવા જનાબ મુસ્લિમ બિન અકીલ ને કુફા મોકલ્યા.

પ્રજાની ફરિયાદ સાચી લગતા હઝરત ઈમામ હુસૈને  હિજરી સન ૬૧ (ઈ.સ.૬૮૦)મહોરમ માસની બીજી તારીખે પોતાના ૭૨ સાથીઓ સાથે કુફા તરફ પ્રયાણ કર્યું. કરબલાના મૈદાન પાસે “કુરાત”ના કાંઠે સૌએ પડવા નાખ્યો. પણ યઝદીના ૩૬૦૦૦ના લશ્કરે તેમને ઘેરી લીધા.અને હઝરત ઈમામ હુસૈનના પડાવના તંબુઓ તોડી નાખ્યા. છતાં ઇમામ હુસૈન અસત્ય અને અત્યાચાર સામે ઝૂકવા તૈયાર ન થયા. અને કહ્યું,

“હું શહદાતમાં મુક્તિ જોવું છું”

મહોરમની દસમી તારીખે હઝરત ઇઅમામ હુસૈન અને તેમના સાથીઓને યુદ્ધ કરવું પડ્યું. એ યુદ્ધ આત્મરક્ષણ માટેનું હતું.  હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના ૭૨ સાથીઓ જયારે દુશ્મન યઝીદના લશ્કરથી ઘેરાય ગયા ત્યારે પણ તેમનો આ સ્વભાવ યથાવત હતો. મહોરમ માસની ૭, ૮ અને ૯મી તારીખે તો પાણીના એક એક બુંદ માટે નાના મોટા સૌ તડપતા હતા. છ માસના બાળક અલી અસગર ત્રણ ત્રણ દિવસથી પાણી મળ્યું ન હતું.  ૯ અને ૧૦મી વચ્ચેની રાત તો કતલની રાત હતી.યઝીદના ચાર હજાર ઘોડેસવારોએ અહિંસાના પુજારી સમા ઈમામ હુસેનના ૭૨ સાથીઓને ઘેરી લીધા.ત્યારે હઝરત ઈમામ હુસૈન બોલી ઉઠ્યા હતા,

“માનવ મુલ્યો અને આદર્શોનો નાશ થઇ રહ્યો છે.સદાચાર અને નીતિમત્તાનું પ્રમાણ ઘડામાં રહેલા પાણીના ટીપા જેટલું જ રહ્યું છે. દુરાચાર અને અનીતિનું આચરણ વ્યાપક છે. આ સ્થિતિમાં સત્યને માર્ગે ચાલનારે પોતાની જાતને વહેલામાં વહેલી તકે અલ્લાહને હવાલે કરી દેવી જોઈએ”

૧૩૬૪ વર્ષ પૂર્વે હઝરત ઈમામ હુસૈને ઉચ્ચારેલા આ શબ્દો એક સત્યાગ્રહીની સાચી મનોદશા વ્યક્ત કરે છે. અને એટલે જ કરબલાના મૈદાનમાં હિંસાને રોકવા હઝરત ઈમામ હુસેને પોતાની જાતને અર્પણ કરતા યઝદીને સંદેશો પાઠવ્યો હતો,

” મને મારી નાખો, કેદ કરી લો પણ મારા નિર્દોષ સાથીઓ, બાળકો, સ્ત્રીઓ ને ન મારશો ”

પણ ક્રૂર યઝીદ તેમની વાત ન માન્યો અને પોતાનું વિશાલ લશ્કર ઈમામ હુસેનના સાથીઓ

પર છોડી મુક્યું . ઈમામ હુસેનના સાથીઓએ હિંમતભેર તેનો સામનો કર્યો. સત્ય અને અસત્ય, ધર્મ અને અધર્મ, નીતિ અને અનીતિની એ લડાયમાં હઝરત ઈમામ હુસેનન ૭૨ સાથીઓ પણ યઝીદના વિશાલ લશ્કરને ભારે પડ્યા હતા. અને યઝીદને પીછેહટ કરવી પડી હતી. તેથી તે ઉશ્કેરાયો. યુદ્ધના તમામ નિયમો નેવે મૂકી તેણે આડેધડ કતલેઆમ શરુ કરી. અને આમ હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના સાથીઓ શહીદ થયા. એ દિવસ હતો ૧૦ મોહરમ ,શુક્રવાર હિજરી સંવંત ૬૧, ઈ.સ. ૬૮૦ ઓક્ટોબર માસની ૧૦ તારીખ. ઈમામ હુસેનની આ શહાદતના શોકમાં મોહરમ માસમાં મુસ્લિમો શોક પાળે છે. ઈમામ હુસેન માટે દુઆ કરે છે અને તેમની શહાદતને આંસુભીની આંખે યાદ કરે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

અન ટુ ધીસ લાસ્ટ અને ગાંધીજી : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

યુનાઈટેડ નેશનએ ગાંધીજીના જન્મ દિવસ ૨ ઓક્ટોબરને “અહિંસા દિન” તરીકે ઉજવવાની જાહેરાત કરી છે. ભારત માટે એ ગર્વની બાબત છે. જાન્યુઆરી ૨૦૦૪માં ઈરાની નોબેલ વિજેતા શિરીન અબ્દીએ મુંબઈના એક  એક હિન્દી શિક્ષક પાસેથી “અહિંસા દિવસ” માટે દરખાસ્ત લીધી હતી. એ વિચારમાં ભારતીય કોંગ્રેસના કેટલાક નેતાઓને રસ પડ્યો. સોનિયા ગાંધી અને આર્કબિશપ ટુટુ દ્વારા જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના આરંભમાં નવી દિલ્હીમાં મળેલ એક કોન્ફરન્સમાં તે અંગેનો ઠરાવ પસાર થયો. એ ઠરાવ યુનાઇટેડ નેશન્સને મોકલવામાં આવ્યો. જેમાં ૨ ઓક્ટોબરને વિશ્વ અહિંસા દિવસ તરીકે સ્વીકારવા યુનાઇટેડ નેશન્સને અપીલ કરવામાં આવી. ૧૫ જૂન ૨૦૦૭ના રોજ  યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલીએ ૨ ઓક્ટોબરને “અહિંસા આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ” તરીકે ઉજવવા માટે જનરલ એસેમ્બલીમાં એ વિચાર ચર્ચા માટે મુકાયો. અને સર્વ સંમતથી તે સ્વીકારવામાં આવ્યો. અને આમ ગાંધીના જન્મ દિવસને “અહિંસા દિવસ” તરીકે ઉજવવાની યુનાઇટેડ નેશન્સએ જાહેરાત કરી. આજે વિશ્વમાં અહિંસાના પુજારી ગાંધીજીને સૌ માને છે, જાણે છે. પણ તેમના સત્ય અને અહિંસાના વિચારોના મૂળમાં જે કેટલાક અદભૂત પુસ્તકોનો પ્રભાવ હતો, તેનાથી આમ માનવી ખાસ પરિચિત નથી. એ યુગમાં ગાંધીજી જે પુસ્તકથી ખુબ પ્રભાવિત થયા હતા, તે હતું જોહન રસ્કિનનું “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ”. આ નાનકડી પુસ્તિકાએ ગાંધીજીના માનસમાં હલચલ મચાવી મૂકી હતી. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથામાં તેનો ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે,

“પોલાક મને મુકવા સ્ટેશને આવેલા, ને “આ પુસ્તક રસ્તામાં વાંચી શકાય તેવું છે. તે વાંચી જજો. તમને ગમશે” એમ કહી તેમણે રસ્કિનનું “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” મારા હાથમાં મુક્યું. આ પુસ્તકને લીધા પછી હું છોડી જ ન શક્યો તેણે મને પકડી લીધો.જોહનિસબર્ગથી નાતાલ ચોવીસ કલાક જેટલો રસ્તો હતો. ટ્રેન સાંજે ડરબન પહોંચી હતી. પહોંચ્યા પછી આખી રાત ઊંઘ ન આવી. પુસ્તકમાં સૂચવેલ વિચારો અમલમાં મુકવાનો મેં ઈરાદો કર્યો….

જે થોડા પુસ્તકો મેં વાંચ્યા છે તેને હું ઠીક પચાવી શક્યો છું એમ કહી શકાય. એવા પુસ્તકોમાં જેણે મારા જીવનમાં તત્કાળ મહત્વનો રચનાત્મક ફેરફાર કરાવ્યો, એવું તો આ એક જ પુસ્તક કહી શકાય. તેનો મેં પાછળથી તરજુમો કર્યો, ને તે “સર્વોદય” ને નામે છપાયો છે…

મારી એવી માન્યતા છે કે જે વસ્તુ મારામાં ઊંડે ભરેલી હતી, તેનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મેં રસ્કિનના આ ગ્રંથરત્નમાં જોયું, ને તેથી તેણે મારી ઉપર સામ્રાજ્ય જમાવ્યું. ને તેમાંના વિચારોનો અમલ મારી પાસે કરાવ્યો.”

ઈ.સ. ૧૮૬૦મા પ્રસિદ્ધ થયેલ જોહન રસ્કીનના “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” પુસ્તકના સંપર્કમાં ગાંધીજી ઈ.સ.૧૯૦૪ના  માર્ચમાં આવ્યા હતા. ઈગ્લેન્ડના ડોવર ગામે  જન્મેલ હેન્રી સોલોમન પોલાક ૧૯૦૩માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં આવી વસ્યા હતા. ૧૯૦૪માં ગાંધીજીના પરિચયમાં આવ્યા પછી તેઓ ફિનીક્સ આશ્રમમાં જોડાયા હતા. તેમણે જ ગાંધીજીને “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” વાંચવા આપ્યું હતું. જેનો ઉલ્લેખ આપણે આગળ ગાંધીજીના અવતરણમાં જોયો. “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” પુસ્તકે ગાંધીજીના સમગ્ર જીવનને બદલી નાખ્યું હતું. એ પુસ્તકના વાંચન પછી ગાંધીજી બેરિસ્ટરમાંથી ખેડૂત બન્યા. ગૃહસ્થમાંથી આશ્રમવાસી બન્યા. ડરબનથી દૂર અગિયાર માઈલના અંતરે ફિનીક્સ સ્ટેશનથી અઢી માઈલ પર ૧૦૦ એકર જમીન ખરીદી અને અખબાર “ઇન્ડિયન ઓપીનીયન” ડરબનથી ફિનીક્સ આવી ગયું.અને તેમાં કાર્ય કરનાર પહેલા માત્ર પોતાની રોજીરોટી કમાતા હતા.પણ હવે તેઓ સમુહજીવન જીવતા આશ્ર્મ્કાસીઓ બનાયા. આવી જબરજસ્ત અસર જે પુસ્તકની ગાંધીજી પર થઇ તે “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” અંગે ગાંધીજી લખે છે,

“આપણમાં જે સારી ભાવનાઓ સુતેલી હોય તેને જાગ્રત કરવાની શક્તિ જે ધરાવે તે કવિ છે. બધા કવિની બધા ઉપર સરખી અસર નથી થતી, કેમ કે બધામાં સારી ભાવનાઓ એકસરખા પ્રમાણમાં હોતી નથી.

‘સર્વોદય’ ના સિદ્ધાંતો હુ આમ સમજ્યો :

૧. બધાના ભલામાં આપણું ભલું રહેલું છે.

૨. વકીલ તેમજ વાણંદ  બંનેના કામની કિંમત એક સરખી હોવી જોઈએ, કેમ કે આજીવિકાનો હક બધાને એક સરખો છે.

૩. સાદું મજૂરીનું, ખેડૂતનું જીવન જ ખરું જીવન છે.

પહેલી વસ્તુ હું જાણતો હતો. બીજી હું ઝાંખી જોતો હતો.ત્રીજીનો મેં વિચાર જ નહોતો કર્યો. પહેલીમાં બીજી બંને સમાયેલી છે એ મને ‘સર્વોદય’ દીવા જેવું દેખાડયું. સવાર થયું ને હું તેનો અમલ કરવાના પ્રયત્નોમાં પડયો” 

જોહન રસ્કિન ઈગ્લેન્ડમાં વિક્ટોરિયન અને એડવર્ડડીયન યુગમાં કલા વિવેચક તરીકે ખાસ્સા જાણીતા હતા. લગભગ ૨૫૦ પુસ્તકો તેમના એ વિષય પરના પ્રસિદ્ધ થયા હતા. આજે તો તેમના એ ગ્રંથો ઉપલબ્ધ નથી. પણ તેમનું પુસ્તક “અનટુ ધીસ લાસ્ટ” આજે પણ ઉપલબ્ધ છે. તે કોઈ કલા વિવેચનનું પુસ્તક નથી. પણ રસ્કીનના આર્થિક અને રાજકીય વિષય પરના ચાર લેખોનો સંગ્રહ છે. રસ્કીને આ પુસ્તકનું મથાળું “અનટુ ધીસ લાસ્ટ” બાઈબલની એક આખ્યાયિકા (મેથ્યુ ૨૦.૧૪) પરથી લીધું છે. જેમાં એક માણસ પોતાના ખેતરમાં કામ કરવા આવનાર સૌ મજુરોને સમાન વેતન આપે છે. એમાં કેટલાક વહેલા આવેલા મજુરો હોય છે. અને કેટલાક કામ શોધતા શોધતા ખેતર સુધી મોડા પહોંચ્યા હોય છે. ખેતરનો માલિક સૌ મજુરોને સરખી મજુરી આપે છે. એટલે વહેલો આવનાર મજુર પૂછે છે,

“મોડા આવનાર મજુરને પણ સરખી મજુરી કેમ આપવામાં આવી ?”

ત્યારે ખેતરનો માલિક જવાબ આપતા કહે છે,

“મેં તમને સૌને જેટલું વેતન આપવાનું વચન આપ્યું હતું, તેટલું વેતન આપ્યું  છે. પણ પહેલા આવ્યા તે ફાવ્યા અને મોડા આવ્યા તે નુકશાનમાંરહે, એ ક્યાંનો ન્યાય ?”

આ નાનકડા પુસ્તકમાં રસ્કિન સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર સબંધી જીવન કલાનો એક નવો જ અભિગમ રજુ કરે છે. રસ્કિન કહે છે,

“ઈશ્વરની રચનામાં માનવીના કાર્યો ઉપયોગિતાના સંદર્ભમાં જ મુલવાયા તે યોગ્ય નથી. પણ તેનું મૂલ્યાંકન માનવીય ન્યાયના માપદંડથી થાય તે જરૂરી છે.”

“રાષ્ટ્રની સંપતિ માત્ર શ્રેષ્ઠ આર્થિક રીતે સંપન્ન માનવીઓ જ નથી. પણ સામુદાયિક હિતો અને ન્યાયને પોષનારા માનવીઓ રાષ્ટ્રની સાચી સંપતિ છે.”

“અસલ સ્વરૂપ માનવતા સ્વયંમ છે, પૈસો એ તો પડછાયા પાછળની દોડ છે.”

“માનવા જીવન કરતા અધિક એવી કોઈ સંપતિ નથી”

“અનટુ ધીસ લાસ્ટ”ના લેખક રસ્કિન માનવ જાતિના વિકાસમાં બે મોટા અંતરાયો જોવે છે. પ્રેમ અને હિમતનો અભાવ. બીજાને માટે ન્યાયનો આગ્રહ પ્રેમ હોય તો જ સંભવી શકે.અને પોતાને હાથે બીજાને અન્યાય ન થાય માટે ત્યાગપૂર્વક, સ્વેચ્છાએ સાદું જીવન જીવવાની નૈતિક હિંમત માનવીમાં અનિવાર્ય છે. “હિન્દ સ્વરાજ”માં ગાંધીજીએ આ સિદ્ધાંતોને વિસ્તૃત સ્વરૂપે આલેખ્યા છે.સ્વરાજની વ્યાખ્યા આપતા ગાંધીજી લખે છે,

“સૌએ સૌ માટે મેળવવાનું રાજ એટલે સ્વરાજ”

રસ્કિન આગળ લખે છે,

“જગતમાં પર્યાવરણ કે આર્થિક વિષમતાના દરેક પ્રશ્નના કેન્દ્રમાં માનવીનું માનસિક વલણ છે. તૃષ્ણાને સ્થાને સંતોષ એજ અંતે તો સુખમય માનવ સમાજ માટે પ્રથમ શરત છે. સંતોષ એ વ્યક્તિગત જીવન પરિવર્તન માટેની પણ મુખ્ય શરત છે.”

“ખરેખર તો પોતાની પાસે જેટલું હોય તેટલાથી સંતોષ માનીને જીવવું જોઈએ. ઈશ્વરે જે કઈ આપ્યું છે તેમાં સંતોષ માનનાર સુખી છે”

“માનવસમાજના વિકાસ માટે આવા સુખની પ્રાપ્તિ વ્યક્તિગત પ્રયત્નો દ્વારા જ સંભવિત બનશે. સામુદાયિક પ્રયાસો કરતા વ્યકતિગત પ્યાસો તેમાં વધુ કારગત સાબિત થાય છે.” 

“માનવીની આંખો પર સ્વાર્થના પડો ચડેલા છે. દરેક માનવીએ પોતાની આંખ પરથી એ પડો દૂર કરવા પડશે. ત્યારેજ શાંતિનો વ્યવહાર સમાજમાં સ્થાપિત થશે.”

રસિકના આ વિચારો “અનટુ ધીસ લાસ્ટ”ના ચારે લેખોમાં પ્રસરેલા છે. તેમના આ વિચારો એ પછી પણ વિકસતા રહ્યા છે. રસ્કીનના આત્મકથનાત્મક ગ્રંથ “પ્રીટેરીટા”માં તેઓ લખે છે,

“પ્રભુની શાંતિનો વાસ જો ક્યાય હોય તો તે ગરીબ અને મહેનતુ માનવીના હદયની ઉદારતા અને કર્મનિષ્ઠામાં છે. દરેક ધર્મમાં સુસંગતતા નૈતિક કાર્યો, અન્ય પ્રત્યે પ્રેમ અને નિસ્વાર્થ ત્યાગ છે”

રસ્કીનના વિચારોમાં આજે પણ તાજગીનો અહેસાસ થાય છે. તેમને એ યુગની ઔદ્યોગિક સભ્યતાની એક મોટી ખામી એ લાગી હતી કે એ સભ્યતામાં સૌન્દર્યના શાસ્ત્રની અવગણના કરવામાં આવી છે. સાચી સભ્યતામાં ઉપયોગિતા અને ભવ્યતા એટલે શિવ અને સુંદર બંનેનો સુભગ સમન્વય હોવો જોઈએ.એટલે સભ્યતા એ ખોરાક, પાણી, કપડા, આવાસ, વગેરેની સૌ માટે વ્યવસ્થા કરવાની સાથે આરોગ્ય, શિક્ષણ, આરામ, લોકોની સર્જનવૃતિને પણ અવકાશ હોવો જરૂરી છે. ઔદ્યોગિક સભ્યતા અર્થાત નવી રાજનૈતિક અર્થરચના થોડા લોકોને વિલાસના સાધનો પુરા પાડે છે. પણ મોટાભાગના લોકોની પાયાની જરૂરિયાતો પણ પૂરી પાડતી નથી. રસ્કિન કહે છે કે રેશમી દુપટ્ટાઓ પહેલા કાંબળાની વ્યવસ્થા થવી જોઈએ. જ્યાં સુધી સમાજમાં લોકો ટાઢે ઠરે છે, નગ્ન અવસ્થામાં જીવે છે ત્યાં સુધી વસ્ત્રાભૂષણમાં ભવ્યતા લાવવાનો પ્રયાસ પણ નૈતિક ગુનો છે.ગાંધીજીએ આ વિચારને “હિન્દ સ્વરાજ”માં બીજ રૂપે રજુ કર્યો છે.

આ વિચારો આજની અર્થ વ્યવસ્થા સંદર્ભે પણ એટલાજ પ્રસ્તુત લાગે છે. ૨ ઓક્ટોબર વિશ્વ અહિંસા દિવસ નિમિત્તે આ વિચારો સાચા અર્થમાં જીવનમાં અમલમાં મુકવાની આપણે સૌ પ્રતિજ્ઞા લઈએ એ જ અભ્યર્થના.

 

 

                                                                                     

 

1 Comment

Filed under Uncategorized

સૌરાષ્ટ્રના સિંહ : અમૃતલાલ શેઠ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૨૫ ઓગસ્ટના રોજ સૌરાષ્ટ્ર, રોશની, નઈ રોશની, ફૂલછાબ, અંગ્રેજી પત્ર “સન” અને જન્મભૂમી જેવા અખબારોના  આદ્ય સ્થાપક શ્રી અમૃતલાલ શેઠ (૧૮૯૧ થી ૧૯૫૪) ની ૧૨૪મી જન્મ જયંતી ગઈ. આવતા વર્ષે તેમની જન્મ જયંતીને સવાસો વર્ષ પૂર્ણ થશે. ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૯૧ના રોજ લીંમડીના જૈન કુટુંબમાં જન્મેલ અમૃતલાલના પિતા દલપતરાય શેઠ ધ્રાંગધ્રા રાજ્યમાં શિક્ષક હતા.

અમૃતલાલે મેટ્રિક થયા પછી ધરમપુર રાજ્યમાં શિક્ષકની નોકરી સ્વીકારી. પણ એ બંધિયાર વાતાવરણમાં તેમને ન ફાવ્યું. એટલે લીમડી-વઢવાણમાં રહી વકીલાતનું ભણ્યા. એ સમયના જાણીતા વકીલ પોપટલાલ ચૂડકરના હાથ નીચે હાઇકોર્ટના પ્લીડરની પરીક્ષા આપી. એ સમયે ગીજીભાઈ બધેકા તેમના સહધ્યાય હતા. પછી લીમડી આવી મેજિસ્ટ્રેટ બન્યા. મૂનસફ, જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટ, સબ રજીસ્ટાર પણ બન્યા. બરવાળા ચોવીસીનો કારભાર પણ તેમની પાસે જ હતો. પણ એક દિવસ ન્યાયના અમલમાં તેમનું મન દુભાયું. તેમને આપેલ ચુકાદો યુવરાજે માન્ય ન કર્યો.

એ ડાઘ અંતરમાં ઘાટી રીતે પડી ગયો. અને મનોમંથન કર્યું. રાજકોટ જઈ ધર્મપરાયણ સજ્જન મનસુખભાઈ મહેતાની સાથે ચર્ચ કરી અને કહ્યું,

“અંગ્રેજો સામે ગાંધીજી લડી રહ્યા છે. પણ દેશી રજવાડાઓની પ્રજાનું કોઈ નથી.”

મનસુખભાઈએ કહ્યું,

“જેનું કોઈ નથી તેના તમે થાવ”

અને આમ લીમડી રાજ્યની મેજિસ્ટ્રેટની મોટી નોકરી છોડી અમૃતલાલ દેશી રાજ્યોની પ્રજાની સેવામાં જોડાયા.

ગાંધીયુગમાં સૌરાષ્ટ્રના સિંહનું બિરુદ મેળવનારા અમૃતલાલ શેઠ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર લોકસેવક હતા.

રાષ્ટ્ર ભક્તિના અનેક ક્ષેત્રોમાં ધુમી વળેલ પ્રતિભા સંપન્ન વ્યક્તિ હતા. આજે ઇન્વેસ્ટિગેટીંગ જર્નાલીઝમની બોલબાલા છે. પણ આજ થી ૭૦ વર્ષ પહેલા એ અંગે કોઈને વિચાર સુધ્ધાં ન હતો આવ્યો, ત્યારે અમૃતલાલ શેઠે ઇન્વેસ્ટિગેટીંગ જર્નાલીઝમને પોતાના જીવનમાં સાકાર કર્યું હતું. આ અંગે તેઓ લખે છે,

એ દિવસોમાં સ્વરક્ષણ માટે છ ભડાકાની એક નાની પિસ્તાલ હું કાયમ ખિસ્સામાં રાખતો. એ પિસ્તાલથી વધુ દૂર  નહી એટલા અંતરે લવિંગના નિશાનો રાખી તે ઉડાવી દેવાની કાર્યદક્ષતા મેં મેળવી હતી.ઓફિસમાં પણ છ ભડાકાની મોટી બંદુક રાખતો. અને અનેક પ્રસંગે વૃક્ષો ઉપર નિશાનો ગોઠવી તે ઉડાવી દેતો. આ રીતે મારા ફરતું પિસ્તાલ અને બંદુકનું વાતાવરણ રાખતો. અને એ વાતાવરણમાં મસ્તી પૂર્વક ફરતો. કોઈ કોઈવાર  ભર વરસાદમાં રોજની ત્રીસ ચાલીસ માઈલની ઘોડેસવારી કરતો. અને એમ ત્રણ ચાર દિવસોનો પ્રવાસ કરી આવી, એ પ્રવાસના વર્ણનો અને મારી જાત તપાસથી શુદ્ધ થઇ આવેલી બાતમીઓ “સૌરાષ્ટ્ર”માં પ્રસિદ્ધ કરતો. અને રાજા અને અધિકારીઓ થથરી ઉઠતા. હું જ્યાં જતો ત્યાં છડેચોક જતો. ગુપ્તવેશે કદી કોઈ સ્થળે ગયો નથી. અને જયાં જાઉં ત્યાં જરૂર પડ્યે રાજાઓ અને અધિકારીઓને મળતો પણ ખરો.”

આ કેફિયત કોઈ ફિલ્મના હીરો કે નવલકથાના નાયકની નથી. પણ ગાંધીયુગમાં અંગ્રેજો અને દેશી રાજાઓની ઊંઘ હરામ કરનાર “સૌરાષ્ટ” નામક સાપ્તાહિકના સ્થાપક અને તંત્રી અમૃતલાલ શેઠની છે. એ વખતે રાણપુરમાંથી “સૌરાષ્ટ્ર” નામક સાપ્તાહિક નીકળતું. જેણે ગાંધીજીના “નવજીવન” સાથે સૌરાષ્ટ્રમાં પત્રકારત્વની એક નવી હવા પ્રસરાવી હતી. જેણે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન નીડર પત્રકારત્વની નવી દિશા ઉઘાડી હતી. એ યુગમાં અમૃતલાલ શેઠના સાપ્તાહિક “સૌરાષ્ટ્ર”ની ગુજરાત અને સૌરષ્ટ્રના દેશી રાજ્યો અને અંગ્રેજોમાં એવી ધાક હતી કે કેટલાક દેશી રાજ્યોએ તો “સૌરાષ્ટ્ર” પ્રવેશ પર પોતાના રાજ્યમાં પ્રતિબંધ મુક્યો હતો. અને આમ છતાં “સૌરાષ્ટ્ર”ની નકલો દેશી રાજ્યોની પ્રજા ગમે ત્યાંથી મેળવીને વાંચતી, વંચાવતી અને તેના અહેવાલોને પથ્થરની લકીર માની તેના પર આંખ બંધ કરી વિશ્વાસ મુકતી. કારણ કે સૌરાષ્ટ્રના અંકોમાં રજુ થતા અહેવાલો રાજાઓ કે અધિકારીઓની ખુશામતના બદલે નક્કર સનાતન સત્ય રજુ કરતા હતા.

જેમ કે જામનગર રાજ્યના શાસક જામરણજીતસિંહનું જયારે સ્વદેશમાં આગમન થયું ત્યારે “સૌરાષ્ટ્ર”ના ડીસેમ્બર ૨૯, ૧૯૨૮ના અંકમાં જામરણજીતસિંહને ઉદેશેની “ઉડાઉગીરી છોડો”નામક મથાળા નીચે લખ્યું હતું,

“રાજ્યની ઉપજનો લગભગ ત્રીજો ભાગ આપ પોતાના માટે જ વાપરી નાખો એ આજના યુગમાં યોગ્ય ન જ ગણાય. જે રાજાને રાણી નથી, સંતાન નથી, તે રાજા ઓછામાં ઓછી ગણત્રીએ વાર્ષિક ત્રીસ લાખ રૂપિયા પોતાની જાત પાછળ ખર્ચે એ રાજ પ્રજા નભાવી ન શકે….મહેમાનો કે મિત્રો પાછળ આપ બહુ ઓછું ખર્ચ કરો એમ પ્રજા જરૂર ઈચ્છે. એકાદ ગવર્નર કે વાઈસરોયના સત્કાર પાછળ લાખો રૂપિયાનું ખર્ચ કરવું એટલે ગરીબ પ્રજાના પરસેવાથી ભેળું કરેલું દ્રવ્ય બિનજવાબદાર રીતે ઉડાવી દેવું. શહેનશાહને પણ એવી રીતે દ્રવ્ય ઉડાડવાની સત્તા નથી, એ આપથી ક્યાં અજાણ છે?” 

લીમડી રાજ્યના મેજીસ્ટ્રેટ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દાનો ત્યાગ કરી ગાંધીજીના સ્વાતંત્ર્ય યજ્ઞમાં પોતાની જાતને હોમી દેનાર શ્રી અમૃતલાલ શેઠે ૧૯૨૧ના ઓક્ટોબરની ૨ જી તારીખે બ્રિટીશ ભારતના એક નાનકડા ગામડા રાણપુરમાંથી “સૌરાષ્ટ્ર” નામક સાપ્તાહિકનો આરંભ કર્યો હતો. ત્યારે તેના ૨૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૧ના અંકના તંત્રી લેખમાં યજુર્વેદનું અવતરણ ટાંકતા તેમણે લખ્યું હતું,

“હું મારી માતૃભુમિને માટે, તેના દુઃખ નિવારણ માટે સર્વ પ્રકારના કષ્ઠ સહન કરવાને તૈયાર છું. તે કષ્ઠ ચાહે ત્યાંથી આવે, અને ચાહે તેટલા આવે તેની મને ચિંતા નથી.”

અને આમ તલવારની ધાર પર આરંભાયેલી “સૌરાષ્ટ્ર” સત્યયાત્રામા પછીતો ઝવેચંદ મેઘાણી, હરગોવિંદ માયરામ પંડ્યા, ગોપાલદસ વિદ્ધાસ જેવી અનેક કલમો જોડાઈ. જેમાં પ્રગટેલ અગનજવાલાએ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના દેશી રાજ્યોની પ્રજાના ખમીરને પુનઃ જીવંત કરી લોકલડતનો નવો દોર આરંભાયો હતો. જે કે સત્યની આ યાત્રામાં કસોટીના અનેક પ્રસંગો પણ આવ્યા હતા. જામ સાહેબના ઉગ્ર રોષનું કેન્દ્ર “સૌરાષ્ટ્ર” અને અમૃતલાલ શેઠ બન્યા હતા. જામ સાહેબના બેજવાબદાર અને અવિચારી વિધાનો જેવાકે ધોલેરા સત્યાગ્રહ ફંડના હિસાબો અને તેના ગેરવહીવટ અંગે જામ સાહેબે પોતાના ભાષણોમાં કરેલા જાહેર નિવેદનોને “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા”એ પોતાના અખબારમાં પ્રસિદ્ધ કરી વિવાદ જગાવ્યો હતો. પણ એ વિવાદે અમૃતલાલ શેઠને પોતાની સત્યત સિદ્ધ કરવની તક આપી. અને તેમણે “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા” સામે નુકસાની વળતરનો દાવો માંડ્યો. દાવો ખાસ્સો લાંબો ચાલ્યો. અંતે સત્યનો વિજય થયો. અને નુકસાની વળતર અને દાવના ખર્ચ પેટે રૂ. દસ હજાર “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા”એ અમૃતલાલ શેઠને આપવાનું સ્વીકાર્યું.

૧૯૩૦માં ગાંધીજી સાથે મીઠાના સત્યાગ્રહનો આરંભ કરનારા દેશના અગ્ર નેતાઓમાંના એક અમૃતલાલ શેઠ પણ હતા. અમૃતલાલ શેઠની ધોલેરાની ખાડીમાં મીઠાનો કાયદો ભંગ કરવાની યોજનાને ગાંધીજીએ મંજૂરી આપી હતી.એ યોજનાં પ્રમાણે ધોલેરા અને ધંધુકા તાલુકાના ગરાસદારો-ભાયાતો, ખેડૂતો,સામાન્ય પ્રજાજનો વગેરે સાથે સૌરાષ્ટ્રના હજારો નવજવાનો અને નાગરિકોને નોતરવામાં આવ્યા. અમૃતલાલ શેઠનું “સૌરાષ્ટ્ર” ત્યારે સાચા અર્થમાં રણશિંગુ બની ગયું. ઝવેરચંદ મેઘાણીના શૌર્ય અને કવિત્વથી ભરપુર ગીતો તેમાં છપાતા. અને લાખો લોકોને એ પ્રેરણા આપતા. બર્માના યુદ્ધ મોરચે જઈ સુભાષ ચંદ્ર બોંસ અંગેની ઐતિહાસિક વિગતો અને દસ્તાવેજો જાનના  જોખમે એકઠા કરી ભારતની પ્રજાને તેનાથી વાકેફ કરનાર પણ અમૃતલાલ જ હતા. ૧૯૪૫મા તેઓ સયુંકત રાષ્ટ્ર સંઘની સ્થાપનાના સાક્ષી બનવા સાંફ્ર્ન્સીસકો ગયા. એ અરસામાં “જન્મભૂમિ” અખબારનો આરંભ કર્યો.

“જન્મભૂમી” અખબાર માત્ર સમચારો પૂરતું સીમિત ન હતું. પ્રજાના દુઃખ દર્દોમાં સહભાગી પણ હતું. ૧૯૪૫-૪૬માં કોમી હુલ્લડોમાં રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોનું આશ્રય સ્થાન હતું. જુનાગઢની આરઝી હકુમતના નેતા સામળદાસ ગાંધીને મુંબઈની માધવબાગની સભામા તલવાર આપી વિદાય કરનાર અમૃતલાલ શેઠ હતા. આવા મહામાનવ અમૃતલાલ શેઠનું ૧૯૫૪ના જુલાઈ માસની ૩૦મી તારીખ શુક્રવારના રોજ હદયરોગના હુમલાથી મુંબઈમાં અવસાન થયું. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રના એ સિંહની ગર્જના તેમણે આરંભેલા અખબારોના પાનાઓ પર સૌ મહેસુસ કરે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

આબે ઝમઝમ અને સફા-મરવહને ઓળખો : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

હજ યાત્રાનો માહોલ જામ્યો છે. હજ યાત્રાએ જનાર હાજીઓ હજ યાત્રાની તાલીમ લે છે. અને હજ યાત્રાના નિયમો અને તેની પાબંદીઓથી પરિચિત થાય છે. પણ એ સાથે હજ યાત્રામાં જનાર હજીઓએ ‘આબે ઝમઝમ’ અને સફા-મરવહ નામક પહાડીનું ઐતિહાસિક મહત્વ પણ જાણવું જોઈ.

‘આબે ઝમઝમ’ની ઉત્પત્તિનો નાનકડો ઇતિહાસ જાણવા જેવો છે. હજરત ઇબ્રાહીમ (અ.સ.) ખુદાના આદેશ મુજબ પોતાની પત્ની હજરત હાજરા અને પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ (અ.સ.)ને ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશ ‘તિહામહ’માં મૂકી, મન મક્કમ કરી ચાલ્યા જાય છે. એ ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશમાં ન માણસ છે કે ન કોઈ પ્રાણી. દૂરદૂર સુધી જીવન નિર્વાહ માટે પાણીનું ટીપું પણ જોવા મળતું નથી. માત્ર બે ટેકરીઓ ઉજ્જડ રણમા દેખાતી હતી. જેનું નામ હતું સફા અને મરવહ. આવા ઉજ્જડ પ્રદેશને નિરાશ ચહેરે હજરત હાજરા થોડી પળો તો તાકી રહે છે. પછી પોતાના પુત્ર અને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સફા અને મરવહ નામની ટેકરીઓ વચ્ચે પાણીની શોધમાં દોડવા માંડે છે. એ દોડમા તેઓ બંને ટેકરીઓ વચ્ચે સાત ચક્કર મારે છે. પણ ઉજજડ પ્રદેશમાં દૂર દૂર સુધી માનવજાત કે પાણીનો એક છાંટો પણ જોવા મળતો નથી. અંતે થાકીને હજરત હાજરા સાતમા ચક્કર પછી મરવહ પહાડી પર ઉભા રહે છે. ત્યારે એકાએક તેમને કંઇ અવાજ સંભળાય છે. એ અવાજની શોધમાં તેઓ આસપાસ દૂર સુધી નજર ફેરવે છે. અને પોતાના નવજાત પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ પાસે એક માનવી ઉભેલો તેમને દેખાય છે. દોડતા હજરત હાજરા પોતાના પુત્ર પાસે આવે છે. બાળક પાસે ખુદાના ફરિશ્તા જિબ્રાઇલને જોઇને તેઓ શાંતિ અનુભવે છે. ખુદાના ફરિશ્તા હજરત જિબ્રાઇલે ઉજજડ રણપ્રદેશમાં અન્ન અને જળ શોધવામાં બેબાકળા બનેલા હજરત હાજરા સામે એક નજર કરે છે. પછી ચહેરા પર સ્મિત પ્રસરાવી, પોતાના પગની એડી જમીન પર મારે છે અને ત્યાંથી એક ઝરણું ફૂટી નીકળે છે. આ એ જ ઝરણું જેને આપણે ‘આબે ઝમઝમ’ કહીએ છીએ.

આ ઘટનાની સ્મૃતિ રૂપે જ હજયાત્રાએ જનાર હાજીઓને ફરજિયાત સફા અને મરવહ ટેકરીઓ વરચે સાત ચક્કર મારે છે. હજની ક્રિયાનો તે અહેમ ભાગ છે. જો કે આજે તો સફા અને મરવહ વરચેનું અંતર આધુનિક સાધનોથી સજજ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર સંગેમરમરના પથ્થરોથી મઢી દેવામાં આવ્યું છે. વળી તે આખો વિસ્તાર સંપૂર્ણ વાતાનુકુલ બનાવી દેવામાં આવ્યો છે. હાજીઓની સગવડતા માટે બંને ટેકરીઓની વચ્ચે ઠેર ઠેર ઠંડા પાણીના જગો મુકવામાં આવેલ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર ન ચાલી શકનાર હાજીઓ સાત ચક્કર મારી આસાનીથી પૂર્ણ કરે તેમ માટે ખાસ વ્હીલ ચેરનો માર્ગ પણ બનાવવામાં આવેલ છે. ટુંકમાં બંને પહાડીઓ વચ્ચેની ભવ્યતા જન્નત જેવી ભાસે છે.

પરિણામે આજે તો ‘આબે ઝમઝમ’ને કારણે ‘તિહમહ’ જેવો ઉજજડ-વેરાન પ્રદેશ સુંદર મક્કા શહેર બન્યો છે.

હજરત મહંમદ પયગંબર (સ.અ.વ) એ આબે ઝમઝમ અંગે ફરમાવ્યું છે.

ઝમઝમનું પાણી જે ઇરછાથી પીશો તે ઇરછા પૂર્ણ થશે. તરસ છિપાવવા પીશો તો પ્યાસ બૂઝશે. ભૂખ મિટાવવા પીશો તો પેટ ભરાઇ જશે અને બીમારી દૂર કરવા પીશો તો બીમારી અવશ્ય દૂર થશે.”

અને એટલે જ લાખો કરોડો હાજીઓ મોટા મોટા કેરબામા તે ભરી પોતાના દેશ લઇ જાય છે. અને ત્યાં ન્યાઝ (પ્રસાદ) રૂપે સૌને આપે છે. હજજ યાત્રાએ જતા મુસ્લિમો માટે ઝમઝમના જળની કેટલીક નોંધવા બાબતો જાણવી જોઈએ. ઝમઝમના પાણીનું આઘ્યાત્મિક જેટલું મહત્ત્વ છે તેટલું જ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ મહત્ત્વ છે. ઝમઝમના પાણીમાં રહેલા વૈજ્ઞાનિક તત્વોની તપાસ મિસરના એક વૈજ્ઞાનિકે થોડાં વર્ષો પહેલાં કરી હતી. તેની તપાસનું તારણ ઝમઝમ પ્રત્યે આસ્થા રાખનારા સૌએ જાણવા જેવું છે. ઝમઝમના પાણીની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું છે કે તેમાં સાત તત્વો રહેલાં છે.

૧. મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ ૨. સોડિયમ સલ્ફેટ ૩. સોડિયમ કલોરાઇડ ૪. કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ૫. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ ૬. હાઇડ્રોજન ગેસ ૭. સલ્ફર (ગંધક).

ઝમઝમના પાણીમાં રહેલાં આ સાતેય તત્ત્વો માનવશરીર માટે ઉપયોગી છે. જેમ કે મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ શરીરની ગરમી દૂર કરે છે. એ જલંદરની બીમારી માટે અસરકારક છે. સતત ઉલટી થતી હોય અને માથું ફરતું હોય તેને માટે તે અકસીર છે.

સોડિયમ સલ્ફેટ કબજિયાત દૂર કરે છે. શરીરના સાંધાના દુ:ખાવા, ડાયાબિટીસ અને પથરીના રોગ માટે તે ફાયદાકારક છે. સોડિયમ કલોરાઇડ લોહી શુદ્ધ કરી શરીરની નકામી ગરમી, પાચન બરાબર ન થતું હોય, આંતરડાં અને પેટની બીમારી વગેરે માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. શરીરના અવયવોની નબળાઈ પણ એ દૂર કરે છે અને ધુમાડાના ઝેરની અસરને તે દૂર કરે છે.

કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ પાચન, પેશાબની સફાઇ, કિડનીની બીમારી માટે અસરકારક છે. ગરમી, જલન અને લૂની અસરને તે દૂર કરે છે. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ લૂની વધુ પડતી અસર, બળતરા, થાક, દમની બીમારી માટે અકસીર છે. ઝમઝમના પાણીની અસાધારણ ઠંડક માટે આ તત્ત્વ જવાબદાર છે. તેનાથી પેશાબ છૂટથી આવે છે અને હાઇડ્રોજન ગેસ ચામડીના રોગો, શરદી, કોલેરા, હરસ-મસા અને સાંધાનાં દર્દોમાટે ખૂબ જ અસરકારક છે. તેનાથી ભૂખ સારી લાગે છે અને તે જંતુનાશક છે.

ઝમઝમના પાણીનું આ વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણ એ બાબત સૂચવે છે કે ઝમઝમનું પાણી માત્ર આસ્થા નથી, વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ તેનું વિશિષ્ટ મહત્ત્વ છે. એટલે જ હાજીસાહેબો મક્કાથી બીજું કંઇ લાવે કે ન લાવે પણ ઝમઝમનું પાણી અવશ્ય લાવે છે, જે આસ્થા અને સ્વાસ્થ માટેનું ઉમદા પ્રતીક છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized