કરબલના શહીદોને સલામ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૧૫ ઓક્ટોબરથી  ઇસ્લામી માસ મહોરમનો આરંભ થયો છે. મહોરમ હિજરી સંવંત મુજબ ઇસ્લામનો પ્રથમ માસ છે. મુસ્લિમોના નવા વર્ષનો આરંભ આ જ માસથી થાય છે. મહોરમ અરબી ભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ થાય છે ગમ, શોક કે દુ:ખ. આ જ માસના ૯ અને ૧૦માં ચાંદે હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના સાથીઓની શહાદત થઈ હતી.સત્ય અને અસત્યની એ લડાઈમાં ઈમામાં હુસેન શહીદ થયા. માટે જ આ માસ મુસ્લિમો માટે ગમ, શોક અને દુ:ખનો માસ છે. મોહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)ના પુત્રી હઝરત ફાતિમા (ર.અ.)ના નિકાહ હઝરત અલી (ર.અ.) સાથે થયા હતા.તેમના સંતાન હઝરત ઈમામ હુસૈન (ર.અ.) કરબલાના યુદ્ધમાં તેમના ૭૨ સાથીઓ સાથે શહીદ થયા.એ ઘટના ઇસ્લામી ઇતિહાસની અત્યંત કરુણ ઘટના છે. હઝરત ઈમામ હુસેનનો જન્મ મદીનામાં ૫ શાબાન હિજરી સંવંત ૪મા થયો હતો. નાના હઝરત મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)નો ખોળો ખુંદી અત્યંત લાડકોડમાં ઉછરેલા હઝરત ઈમામ હુસેનની ઈબાદત અને સખાવત ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં જાણીતી છે. ૨૫ વખત પગપાળા હજજ કરનાર ઈમામ હુસેનની સખાવત ચોમેર પ્રસરેલી હતી. વયોવૃદ્ધ , અશક્ત અને આબરૂદાર માનવીઓને ઈમામ હુસેન મોં માંગી મદદ કરતા. બેરોજગારોને એક હજાર દીનાર અને એક હજાર બકરીઓ વિના હિચકિચાટ તેઓ આપી દેતા. એકવાર એક નિર્ધન, પણ આબરૂદાર માનવી આપના દ્વારે આવ્યો. એક નાનકડી ચબરખીમાં તેણે લખ્યું,

” હું અત્યંત ગરીબ છું . જવનો એક દાણો ખરીદવા જેટલા પૈસા પણ મારી પાસે નથી. માત્ર એક વસ્તુ મારી પાસે છે, અને તે મારી આબરૂ. તેને વેચવા આપની પાસે આવ્યો છું.આપ તેની જે કિંમત આંકો તે મને મંજુર છે.”

હઝરત ઈમામ હુસેન આ ચબરખી વાંચી બહાર દોડી આવ્યા. પેલા આબરૂદાર માનવીના હાથમાં દસ હજાર દીનાર મુકતા આપે ફરમાવ્યું,

“હાલ તુરત આનાથી વધારે રકમનો બંદોબસ્ત મારાથી થઇ શકે તેમ નથી. આપ એમ જ સમજ જો કે આપે સવાલ નથી કર્યો અને મેં આપની આબરુની કિંમત નથી આંકી”

આવા ઉદાર,સખાવતી અને ખુદાની ઇબાદતમાં હંમેશા લીન રહેતા.

કુફા શહેરની પ્રજા તાનાશાહ યઝીદના અત્યાચારી શાસનથી ત્રાસી ગઈ હતી. કુફાની પ્રજાએ વારંવાર તેની જાણ હઝરત ઈમામાં હુસૈનને કરી હતી. અને યઝીદના અત્યાચારોથી મુક્ત કરાવવા વિનંતી કરી હતી. પરિણામે હઝરત ઇમામ હુસૈને તેની તપાસ કરવા જનાબ મુસ્લિમ બિન અકીલ ને કુફા મોકલ્યા.

પ્રજાની ફરિયાદ સાચી લગતા હઝરત ઈમામ હુસૈને  હિજરી સન ૬૧ (ઈ.સ.૬૮૦)મહોરમ માસની બીજી તારીખે પોતાના ૭૨ સાથીઓ સાથે કુફા તરફ પ્રયાણ કર્યું. કરબલાના મૈદાન પાસે “કુરાત”ના કાંઠે સૌએ પડવા નાખ્યો. પણ યઝદીના ૩૬૦૦૦ના લશ્કરે તેમને ઘેરી લીધા.અને હઝરત ઈમામ હુસૈનના પડાવના તંબુઓ તોડી નાખ્યા. છતાં ઇમામ હુસૈન અસત્ય અને અત્યાચાર સામે ઝૂકવા તૈયાર ન થયા. અને કહ્યું,

“હું શહદાતમાં મુક્તિ જોવું છું”

મહોરમની દસમી તારીખે હઝરત ઇઅમામ હુસૈન અને તેમના સાથીઓને યુદ્ધ કરવું પડ્યું. એ યુદ્ધ આત્મરક્ષણ માટેનું હતું.  હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના ૭૨ સાથીઓ જયારે દુશ્મન યઝીદના લશ્કરથી ઘેરાય ગયા ત્યારે પણ તેમનો આ સ્વભાવ યથાવત હતો. મહોરમ માસની ૭, ૮ અને ૯મી તારીખે તો પાણીના એક એક બુંદ માટે નાના મોટા સૌ તડપતા હતા. છ માસના બાળક અલી અસગર ત્રણ ત્રણ દિવસથી પાણી મળ્યું ન હતું.  ૯ અને ૧૦મી વચ્ચેની રાત તો કતલની રાત હતી.યઝીદના ચાર હજાર ઘોડેસવારોએ અહિંસાના પુજારી સમા ઈમામ હુસેનના ૭૨ સાથીઓને ઘેરી લીધા.ત્યારે હઝરત ઈમામ હુસૈન બોલી ઉઠ્યા હતા,

“માનવ મુલ્યો અને આદર્શોનો નાશ થઇ રહ્યો છે.સદાચાર અને નીતિમત્તાનું પ્રમાણ ઘડામાં રહેલા પાણીના ટીપા જેટલું જ રહ્યું છે. દુરાચાર અને અનીતિનું આચરણ વ્યાપક છે. આ સ્થિતિમાં સત્યને માર્ગે ચાલનારે પોતાની જાતને વહેલામાં વહેલી તકે અલ્લાહને હવાલે કરી દેવી જોઈએ”

૧૩૬૪ વર્ષ પૂર્વે હઝરત ઈમામ હુસૈને ઉચ્ચારેલા આ શબ્દો એક સત્યાગ્રહીની સાચી મનોદશા વ્યક્ત કરે છે. અને એટલે જ કરબલાના મૈદાનમાં હિંસાને રોકવા હઝરત ઈમામ હુસેને પોતાની જાતને અર્પણ કરતા યઝદીને સંદેશો પાઠવ્યો હતો,

” મને મારી નાખો, કેદ કરી લો પણ મારા નિર્દોષ સાથીઓ, બાળકો, સ્ત્રીઓ ને ન મારશો ”

પણ ક્રૂર યઝીદ તેમની વાત ન માન્યો અને પોતાનું વિશાલ લશ્કર ઈમામ હુસેનના સાથીઓ

પર છોડી મુક્યું . ઈમામ હુસેનના સાથીઓએ હિંમતભેર તેનો સામનો કર્યો. સત્ય અને અસત્ય, ધર્મ અને અધર્મ, નીતિ અને અનીતિની એ લડાયમાં હઝરત ઈમામ હુસેનન ૭૨ સાથીઓ પણ યઝીદના વિશાલ લશ્કરને ભારે પડ્યા હતા. અને યઝીદને પીછેહટ કરવી પડી હતી. તેથી તે ઉશ્કેરાયો. યુદ્ધના તમામ નિયમો નેવે મૂકી તેણે આડેધડ કતલેઆમ શરુ કરી. અને આમ હઝરત ઈમામ હુસેન અને તેમના સાથીઓ શહીદ થયા. એ દિવસ હતો ૧૦ મોહરમ ,શુક્રવાર હિજરી સંવંત ૬૧, ઈ.સ. ૬૮૦ ઓક્ટોબર માસની ૧૦ તારીખ. ઈમામ હુસેનની આ શહાદતના શોકમાં મોહરમ માસમાં મુસ્લિમો શોક પાળે છે. ઈમામ હુસેન માટે દુઆ કરે છે અને તેમની શહાદતને આંસુભીની આંખે યાદ કરે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

અન ટુ ધીસ લાસ્ટ અને ગાંધીજી : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

યુનાઈટેડ નેશનએ ગાંધીજીના જન્મ દિવસ ૨ ઓક્ટોબરને “અહિંસા દિન” તરીકે ઉજવવાની જાહેરાત કરી છે. ભારત માટે એ ગર્વની બાબત છે. જાન્યુઆરી ૨૦૦૪માં ઈરાની નોબેલ વિજેતા શિરીન અબ્દીએ મુંબઈના એક  એક હિન્દી શિક્ષક પાસેથી “અહિંસા દિવસ” માટે દરખાસ્ત લીધી હતી. એ વિચારમાં ભારતીય કોંગ્રેસના કેટલાક નેતાઓને રસ પડ્યો. સોનિયા ગાંધી અને આર્કબિશપ ટુટુ દ્વારા જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના આરંભમાં નવી દિલ્હીમાં મળેલ એક કોન્ફરન્સમાં તે અંગેનો ઠરાવ પસાર થયો. એ ઠરાવ યુનાઇટેડ નેશન્સને મોકલવામાં આવ્યો. જેમાં ૨ ઓક્ટોબરને વિશ્વ અહિંસા દિવસ તરીકે સ્વીકારવા યુનાઇટેડ નેશન્સને અપીલ કરવામાં આવી. ૧૫ જૂન ૨૦૦૭ના રોજ  યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલીએ ૨ ઓક્ટોબરને “અહિંસા આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ” તરીકે ઉજવવા માટે જનરલ એસેમ્બલીમાં એ વિચાર ચર્ચા માટે મુકાયો. અને સર્વ સંમતથી તે સ્વીકારવામાં આવ્યો. અને આમ ગાંધીના જન્મ દિવસને “અહિંસા દિવસ” તરીકે ઉજવવાની યુનાઇટેડ નેશન્સએ જાહેરાત કરી. આજે વિશ્વમાં અહિંસાના પુજારી ગાંધીજીને સૌ માને છે, જાણે છે. પણ તેમના સત્ય અને અહિંસાના વિચારોના મૂળમાં જે કેટલાક અદભૂત પુસ્તકોનો પ્રભાવ હતો, તેનાથી આમ માનવી ખાસ પરિચિત નથી. એ યુગમાં ગાંધીજી જે પુસ્તકથી ખુબ પ્રભાવિત થયા હતા, તે હતું જોહન રસ્કિનનું “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ”. આ નાનકડી પુસ્તિકાએ ગાંધીજીના માનસમાં હલચલ મચાવી મૂકી હતી. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથામાં તેનો ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે,

“પોલાક મને મુકવા સ્ટેશને આવેલા, ને “આ પુસ્તક રસ્તામાં વાંચી શકાય તેવું છે. તે વાંચી જજો. તમને ગમશે” એમ કહી તેમણે રસ્કિનનું “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” મારા હાથમાં મુક્યું. આ પુસ્તકને લીધા પછી હું છોડી જ ન શક્યો તેણે મને પકડી લીધો.જોહનિસબર્ગથી નાતાલ ચોવીસ કલાક જેટલો રસ્તો હતો. ટ્રેન સાંજે ડરબન પહોંચી હતી. પહોંચ્યા પછી આખી રાત ઊંઘ ન આવી. પુસ્તકમાં સૂચવેલ વિચારો અમલમાં મુકવાનો મેં ઈરાદો કર્યો….

જે થોડા પુસ્તકો મેં વાંચ્યા છે તેને હું ઠીક પચાવી શક્યો છું એમ કહી શકાય. એવા પુસ્તકોમાં જેણે મારા જીવનમાં તત્કાળ મહત્વનો રચનાત્મક ફેરફાર કરાવ્યો, એવું તો આ એક જ પુસ્તક કહી શકાય. તેનો મેં પાછળથી તરજુમો કર્યો, ને તે “સર્વોદય” ને નામે છપાયો છે…

મારી એવી માન્યતા છે કે જે વસ્તુ મારામાં ઊંડે ભરેલી હતી, તેનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મેં રસ્કિનના આ ગ્રંથરત્નમાં જોયું, ને તેથી તેણે મારી ઉપર સામ્રાજ્ય જમાવ્યું. ને તેમાંના વિચારોનો અમલ મારી પાસે કરાવ્યો.”

ઈ.સ. ૧૮૬૦મા પ્રસિદ્ધ થયેલ જોહન રસ્કીનના “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” પુસ્તકના સંપર્કમાં ગાંધીજી ઈ.સ.૧૯૦૪ના  માર્ચમાં આવ્યા હતા. ઈગ્લેન્ડના ડોવર ગામે  જન્મેલ હેન્રી સોલોમન પોલાક ૧૯૦૩માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં આવી વસ્યા હતા. ૧૯૦૪માં ગાંધીજીના પરિચયમાં આવ્યા પછી તેઓ ફિનીક્સ આશ્રમમાં જોડાયા હતા. તેમણે જ ગાંધીજીને “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” વાંચવા આપ્યું હતું. જેનો ઉલ્લેખ આપણે આગળ ગાંધીજીના અવતરણમાં જોયો. “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” પુસ્તકે ગાંધીજીના સમગ્ર જીવનને બદલી નાખ્યું હતું. એ પુસ્તકના વાંચન પછી ગાંધીજી બેરિસ્ટરમાંથી ખેડૂત બન્યા. ગૃહસ્થમાંથી આશ્રમવાસી બન્યા. ડરબનથી દૂર અગિયાર માઈલના અંતરે ફિનીક્સ સ્ટેશનથી અઢી માઈલ પર ૧૦૦ એકર જમીન ખરીદી અને અખબાર “ઇન્ડિયન ઓપીનીયન” ડરબનથી ફિનીક્સ આવી ગયું.અને તેમાં કાર્ય કરનાર પહેલા માત્ર પોતાની રોજીરોટી કમાતા હતા.પણ હવે તેઓ સમુહજીવન જીવતા આશ્ર્મ્કાસીઓ બનાયા. આવી જબરજસ્ત અસર જે પુસ્તકની ગાંધીજી પર થઇ તે “અન ટુ ધીસ લાસ્ટ” અંગે ગાંધીજી લખે છે,

“આપણમાં જે સારી ભાવનાઓ સુતેલી હોય તેને જાગ્રત કરવાની શક્તિ જે ધરાવે તે કવિ છે. બધા કવિની બધા ઉપર સરખી અસર નથી થતી, કેમ કે બધામાં સારી ભાવનાઓ એકસરખા પ્રમાણમાં હોતી નથી.

‘સર્વોદય’ ના સિદ્ધાંતો હુ આમ સમજ્યો :

૧. બધાના ભલામાં આપણું ભલું રહેલું છે.

૨. વકીલ તેમજ વાણંદ  બંનેના કામની કિંમત એક સરખી હોવી જોઈએ, કેમ કે આજીવિકાનો હક બધાને એક સરખો છે.

૩. સાદું મજૂરીનું, ખેડૂતનું જીવન જ ખરું જીવન છે.

પહેલી વસ્તુ હું જાણતો હતો. બીજી હું ઝાંખી જોતો હતો.ત્રીજીનો મેં વિચાર જ નહોતો કર્યો. પહેલીમાં બીજી બંને સમાયેલી છે એ મને ‘સર્વોદય’ દીવા જેવું દેખાડયું. સવાર થયું ને હું તેનો અમલ કરવાના પ્રયત્નોમાં પડયો” 

જોહન રસ્કિન ઈગ્લેન્ડમાં વિક્ટોરિયન અને એડવર્ડડીયન યુગમાં કલા વિવેચક તરીકે ખાસ્સા જાણીતા હતા. લગભગ ૨૫૦ પુસ્તકો તેમના એ વિષય પરના પ્રસિદ્ધ થયા હતા. આજે તો તેમના એ ગ્રંથો ઉપલબ્ધ નથી. પણ તેમનું પુસ્તક “અનટુ ધીસ લાસ્ટ” આજે પણ ઉપલબ્ધ છે. તે કોઈ કલા વિવેચનનું પુસ્તક નથી. પણ રસ્કીનના આર્થિક અને રાજકીય વિષય પરના ચાર લેખોનો સંગ્રહ છે. રસ્કીને આ પુસ્તકનું મથાળું “અનટુ ધીસ લાસ્ટ” બાઈબલની એક આખ્યાયિકા (મેથ્યુ ૨૦.૧૪) પરથી લીધું છે. જેમાં એક માણસ પોતાના ખેતરમાં કામ કરવા આવનાર સૌ મજુરોને સમાન વેતન આપે છે. એમાં કેટલાક વહેલા આવેલા મજુરો હોય છે. અને કેટલાક કામ શોધતા શોધતા ખેતર સુધી મોડા પહોંચ્યા હોય છે. ખેતરનો માલિક સૌ મજુરોને સરખી મજુરી આપે છે. એટલે વહેલો આવનાર મજુર પૂછે છે,

“મોડા આવનાર મજુરને પણ સરખી મજુરી કેમ આપવામાં આવી ?”

ત્યારે ખેતરનો માલિક જવાબ આપતા કહે છે,

“મેં તમને સૌને જેટલું વેતન આપવાનું વચન આપ્યું હતું, તેટલું વેતન આપ્યું  છે. પણ પહેલા આવ્યા તે ફાવ્યા અને મોડા આવ્યા તે નુકશાનમાંરહે, એ ક્યાંનો ન્યાય ?”

આ નાનકડા પુસ્તકમાં રસ્કિન સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર સબંધી જીવન કલાનો એક નવો જ અભિગમ રજુ કરે છે. રસ્કિન કહે છે,

“ઈશ્વરની રચનામાં માનવીના કાર્યો ઉપયોગિતાના સંદર્ભમાં જ મુલવાયા તે યોગ્ય નથી. પણ તેનું મૂલ્યાંકન માનવીય ન્યાયના માપદંડથી થાય તે જરૂરી છે.”

“રાષ્ટ્રની સંપતિ માત્ર શ્રેષ્ઠ આર્થિક રીતે સંપન્ન માનવીઓ જ નથી. પણ સામુદાયિક હિતો અને ન્યાયને પોષનારા માનવીઓ રાષ્ટ્રની સાચી સંપતિ છે.”

“અસલ સ્વરૂપ માનવતા સ્વયંમ છે, પૈસો એ તો પડછાયા પાછળની દોડ છે.”

“માનવા જીવન કરતા અધિક એવી કોઈ સંપતિ નથી”

“અનટુ ધીસ લાસ્ટ”ના લેખક રસ્કિન માનવ જાતિના વિકાસમાં બે મોટા અંતરાયો જોવે છે. પ્રેમ અને હિમતનો અભાવ. બીજાને માટે ન્યાયનો આગ્રહ પ્રેમ હોય તો જ સંભવી શકે.અને પોતાને હાથે બીજાને અન્યાય ન થાય માટે ત્યાગપૂર્વક, સ્વેચ્છાએ સાદું જીવન જીવવાની નૈતિક હિંમત માનવીમાં અનિવાર્ય છે. “હિન્દ સ્વરાજ”માં ગાંધીજીએ આ સિદ્ધાંતોને વિસ્તૃત સ્વરૂપે આલેખ્યા છે.સ્વરાજની વ્યાખ્યા આપતા ગાંધીજી લખે છે,

“સૌએ સૌ માટે મેળવવાનું રાજ એટલે સ્વરાજ”

રસ્કિન આગળ લખે છે,

“જગતમાં પર્યાવરણ કે આર્થિક વિષમતાના દરેક પ્રશ્નના કેન્દ્રમાં માનવીનું માનસિક વલણ છે. તૃષ્ણાને સ્થાને સંતોષ એજ અંતે તો સુખમય માનવ સમાજ માટે પ્રથમ શરત છે. સંતોષ એ વ્યક્તિગત જીવન પરિવર્તન માટેની પણ મુખ્ય શરત છે.”

“ખરેખર તો પોતાની પાસે જેટલું હોય તેટલાથી સંતોષ માનીને જીવવું જોઈએ. ઈશ્વરે જે કઈ આપ્યું છે તેમાં સંતોષ માનનાર સુખી છે”

“માનવસમાજના વિકાસ માટે આવા સુખની પ્રાપ્તિ વ્યક્તિગત પ્રયત્નો દ્વારા જ સંભવિત બનશે. સામુદાયિક પ્રયાસો કરતા વ્યકતિગત પ્યાસો તેમાં વધુ કારગત સાબિત થાય છે.” 

“માનવીની આંખો પર સ્વાર્થના પડો ચડેલા છે. દરેક માનવીએ પોતાની આંખ પરથી એ પડો દૂર કરવા પડશે. ત્યારેજ શાંતિનો વ્યવહાર સમાજમાં સ્થાપિત થશે.”

રસિકના આ વિચારો “અનટુ ધીસ લાસ્ટ”ના ચારે લેખોમાં પ્રસરેલા છે. તેમના આ વિચારો એ પછી પણ વિકસતા રહ્યા છે. રસ્કીનના આત્મકથનાત્મક ગ્રંથ “પ્રીટેરીટા”માં તેઓ લખે છે,

“પ્રભુની શાંતિનો વાસ જો ક્યાય હોય તો તે ગરીબ અને મહેનતુ માનવીના હદયની ઉદારતા અને કર્મનિષ્ઠામાં છે. દરેક ધર્મમાં સુસંગતતા નૈતિક કાર્યો, અન્ય પ્રત્યે પ્રેમ અને નિસ્વાર્થ ત્યાગ છે”

રસ્કીનના વિચારોમાં આજે પણ તાજગીનો અહેસાસ થાય છે. તેમને એ યુગની ઔદ્યોગિક સભ્યતાની એક મોટી ખામી એ લાગી હતી કે એ સભ્યતામાં સૌન્દર્યના શાસ્ત્રની અવગણના કરવામાં આવી છે. સાચી સભ્યતામાં ઉપયોગિતા અને ભવ્યતા એટલે શિવ અને સુંદર બંનેનો સુભગ સમન્વય હોવો જોઈએ.એટલે સભ્યતા એ ખોરાક, પાણી, કપડા, આવાસ, વગેરેની સૌ માટે વ્યવસ્થા કરવાની સાથે આરોગ્ય, શિક્ષણ, આરામ, લોકોની સર્જનવૃતિને પણ અવકાશ હોવો જરૂરી છે. ઔદ્યોગિક સભ્યતા અર્થાત નવી રાજનૈતિક અર્થરચના થોડા લોકોને વિલાસના સાધનો પુરા પાડે છે. પણ મોટાભાગના લોકોની પાયાની જરૂરિયાતો પણ પૂરી પાડતી નથી. રસ્કિન કહે છે કે રેશમી દુપટ્ટાઓ પહેલા કાંબળાની વ્યવસ્થા થવી જોઈએ. જ્યાં સુધી સમાજમાં લોકો ટાઢે ઠરે છે, નગ્ન અવસ્થામાં જીવે છે ત્યાં સુધી વસ્ત્રાભૂષણમાં ભવ્યતા લાવવાનો પ્રયાસ પણ નૈતિક ગુનો છે.ગાંધીજીએ આ વિચારને “હિન્દ સ્વરાજ”માં બીજ રૂપે રજુ કર્યો છે.

આ વિચારો આજની અર્થ વ્યવસ્થા સંદર્ભે પણ એટલાજ પ્રસ્તુત લાગે છે. ૨ ઓક્ટોબર વિશ્વ અહિંસા દિવસ નિમિત્તે આ વિચારો સાચા અર્થમાં જીવનમાં અમલમાં મુકવાની આપણે સૌ પ્રતિજ્ઞા લઈએ એ જ અભ્યર્થના.

 

 

                                                                                     

 

1 Comment

Filed under Uncategorized

સૌરાષ્ટ્રના સિંહ : અમૃતલાલ શેઠ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૨૫ ઓગસ્ટના રોજ સૌરાષ્ટ્ર, રોશની, નઈ રોશની, ફૂલછાબ, અંગ્રેજી પત્ર “સન” અને જન્મભૂમી જેવા અખબારોના  આદ્ય સ્થાપક શ્રી અમૃતલાલ શેઠ (૧૮૯૧ થી ૧૯૫૪) ની ૧૨૪મી જન્મ જયંતી ગઈ. આવતા વર્ષે તેમની જન્મ જયંતીને સવાસો વર્ષ પૂર્ણ થશે. ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૯૧ના રોજ લીંમડીના જૈન કુટુંબમાં જન્મેલ અમૃતલાલના પિતા દલપતરાય શેઠ ધ્રાંગધ્રા રાજ્યમાં શિક્ષક હતા.

અમૃતલાલે મેટ્રિક થયા પછી ધરમપુર રાજ્યમાં શિક્ષકની નોકરી સ્વીકારી. પણ એ બંધિયાર વાતાવરણમાં તેમને ન ફાવ્યું. એટલે લીમડી-વઢવાણમાં રહી વકીલાતનું ભણ્યા. એ સમયના જાણીતા વકીલ પોપટલાલ ચૂડકરના હાથ નીચે હાઇકોર્ટના પ્લીડરની પરીક્ષા આપી. એ સમયે ગીજીભાઈ બધેકા તેમના સહધ્યાય હતા. પછી લીમડી આવી મેજિસ્ટ્રેટ બન્યા. મૂનસફ, જેલ સુપ્રિટેન્ડેન્ટ, સબ રજીસ્ટાર પણ બન્યા. બરવાળા ચોવીસીનો કારભાર પણ તેમની પાસે જ હતો. પણ એક દિવસ ન્યાયના અમલમાં તેમનું મન દુભાયું. તેમને આપેલ ચુકાદો યુવરાજે માન્ય ન કર્યો.

એ ડાઘ અંતરમાં ઘાટી રીતે પડી ગયો. અને મનોમંથન કર્યું. રાજકોટ જઈ ધર્મપરાયણ સજ્જન મનસુખભાઈ મહેતાની સાથે ચર્ચ કરી અને કહ્યું,

“અંગ્રેજો સામે ગાંધીજી લડી રહ્યા છે. પણ દેશી રજવાડાઓની પ્રજાનું કોઈ નથી.”

મનસુખભાઈએ કહ્યું,

“જેનું કોઈ નથી તેના તમે થાવ”

અને આમ લીમડી રાજ્યની મેજિસ્ટ્રેટની મોટી નોકરી છોડી અમૃતલાલ દેશી રાજ્યોની પ્રજાની સેવામાં જોડાયા.

ગાંધીયુગમાં સૌરાષ્ટ્રના સિંહનું બિરુદ મેળવનારા અમૃતલાલ શેઠ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર લોકસેવક હતા.

રાષ્ટ્ર ભક્તિના અનેક ક્ષેત્રોમાં ધુમી વળેલ પ્રતિભા સંપન્ન વ્યક્તિ હતા. આજે ઇન્વેસ્ટિગેટીંગ જર્નાલીઝમની બોલબાલા છે. પણ આજ થી ૭૦ વર્ષ પહેલા એ અંગે કોઈને વિચાર સુધ્ધાં ન હતો આવ્યો, ત્યારે અમૃતલાલ શેઠે ઇન્વેસ્ટિગેટીંગ જર્નાલીઝમને પોતાના જીવનમાં સાકાર કર્યું હતું. આ અંગે તેઓ લખે છે,

એ દિવસોમાં સ્વરક્ષણ માટે છ ભડાકાની એક નાની પિસ્તાલ હું કાયમ ખિસ્સામાં રાખતો. એ પિસ્તાલથી વધુ દૂર  નહી એટલા અંતરે લવિંગના નિશાનો રાખી તે ઉડાવી દેવાની કાર્યદક્ષતા મેં મેળવી હતી.ઓફિસમાં પણ છ ભડાકાની મોટી બંદુક રાખતો. અને અનેક પ્રસંગે વૃક્ષો ઉપર નિશાનો ગોઠવી તે ઉડાવી દેતો. આ રીતે મારા ફરતું પિસ્તાલ અને બંદુકનું વાતાવરણ રાખતો. અને એ વાતાવરણમાં મસ્તી પૂર્વક ફરતો. કોઈ કોઈવાર  ભર વરસાદમાં રોજની ત્રીસ ચાલીસ માઈલની ઘોડેસવારી કરતો. અને એમ ત્રણ ચાર દિવસોનો પ્રવાસ કરી આવી, એ પ્રવાસના વર્ણનો અને મારી જાત તપાસથી શુદ્ધ થઇ આવેલી બાતમીઓ “સૌરાષ્ટ્ર”માં પ્રસિદ્ધ કરતો. અને રાજા અને અધિકારીઓ થથરી ઉઠતા. હું જ્યાં જતો ત્યાં છડેચોક જતો. ગુપ્તવેશે કદી કોઈ સ્થળે ગયો નથી. અને જયાં જાઉં ત્યાં જરૂર પડ્યે રાજાઓ અને અધિકારીઓને મળતો પણ ખરો.”

આ કેફિયત કોઈ ફિલ્મના હીરો કે નવલકથાના નાયકની નથી. પણ ગાંધીયુગમાં અંગ્રેજો અને દેશી રાજાઓની ઊંઘ હરામ કરનાર “સૌરાષ્ટ” નામક સાપ્તાહિકના સ્થાપક અને તંત્રી અમૃતલાલ શેઠની છે. એ વખતે રાણપુરમાંથી “સૌરાષ્ટ્ર” નામક સાપ્તાહિક નીકળતું. જેણે ગાંધીજીના “નવજીવન” સાથે સૌરાષ્ટ્રમાં પત્રકારત્વની એક નવી હવા પ્રસરાવી હતી. જેણે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન નીડર પત્રકારત્વની નવી દિશા ઉઘાડી હતી. એ યુગમાં અમૃતલાલ શેઠના સાપ્તાહિક “સૌરાષ્ટ્ર”ની ગુજરાત અને સૌરષ્ટ્રના દેશી રાજ્યો અને અંગ્રેજોમાં એવી ધાક હતી કે કેટલાક દેશી રાજ્યોએ તો “સૌરાષ્ટ્ર” પ્રવેશ પર પોતાના રાજ્યમાં પ્રતિબંધ મુક્યો હતો. અને આમ છતાં “સૌરાષ્ટ્ર”ની નકલો દેશી રાજ્યોની પ્રજા ગમે ત્યાંથી મેળવીને વાંચતી, વંચાવતી અને તેના અહેવાલોને પથ્થરની લકીર માની તેના પર આંખ બંધ કરી વિશ્વાસ મુકતી. કારણ કે સૌરાષ્ટ્રના અંકોમાં રજુ થતા અહેવાલો રાજાઓ કે અધિકારીઓની ખુશામતના બદલે નક્કર સનાતન સત્ય રજુ કરતા હતા.

જેમ કે જામનગર રાજ્યના શાસક જામરણજીતસિંહનું જયારે સ્વદેશમાં આગમન થયું ત્યારે “સૌરાષ્ટ્ર”ના ડીસેમ્બર ૨૯, ૧૯૨૮ના અંકમાં જામરણજીતસિંહને ઉદેશેની “ઉડાઉગીરી છોડો”નામક મથાળા નીચે લખ્યું હતું,

“રાજ્યની ઉપજનો લગભગ ત્રીજો ભાગ આપ પોતાના માટે જ વાપરી નાખો એ આજના યુગમાં યોગ્ય ન જ ગણાય. જે રાજાને રાણી નથી, સંતાન નથી, તે રાજા ઓછામાં ઓછી ગણત્રીએ વાર્ષિક ત્રીસ લાખ રૂપિયા પોતાની જાત પાછળ ખર્ચે એ રાજ પ્રજા નભાવી ન શકે….મહેમાનો કે મિત્રો પાછળ આપ બહુ ઓછું ખર્ચ કરો એમ પ્રજા જરૂર ઈચ્છે. એકાદ ગવર્નર કે વાઈસરોયના સત્કાર પાછળ લાખો રૂપિયાનું ખર્ચ કરવું એટલે ગરીબ પ્રજાના પરસેવાથી ભેળું કરેલું દ્રવ્ય બિનજવાબદાર રીતે ઉડાવી દેવું. શહેનશાહને પણ એવી રીતે દ્રવ્ય ઉડાડવાની સત્તા નથી, એ આપથી ક્યાં અજાણ છે?” 

લીમડી રાજ્યના મેજીસ્ટ્રેટ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દાનો ત્યાગ કરી ગાંધીજીના સ્વાતંત્ર્ય યજ્ઞમાં પોતાની જાતને હોમી દેનાર શ્રી અમૃતલાલ શેઠે ૧૯૨૧ના ઓક્ટોબરની ૨ જી તારીખે બ્રિટીશ ભારતના એક નાનકડા ગામડા રાણપુરમાંથી “સૌરાષ્ટ્ર” નામક સાપ્તાહિકનો આરંભ કર્યો હતો. ત્યારે તેના ૨૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૧ના અંકના તંત્રી લેખમાં યજુર્વેદનું અવતરણ ટાંકતા તેમણે લખ્યું હતું,

“હું મારી માતૃભુમિને માટે, તેના દુઃખ નિવારણ માટે સર્વ પ્રકારના કષ્ઠ સહન કરવાને તૈયાર છું. તે કષ્ઠ ચાહે ત્યાંથી આવે, અને ચાહે તેટલા આવે તેની મને ચિંતા નથી.”

અને આમ તલવારની ધાર પર આરંભાયેલી “સૌરાષ્ટ્ર” સત્યયાત્રામા પછીતો ઝવેચંદ મેઘાણી, હરગોવિંદ માયરામ પંડ્યા, ગોપાલદસ વિદ્ધાસ જેવી અનેક કલમો જોડાઈ. જેમાં પ્રગટેલ અગનજવાલાએ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના દેશી રાજ્યોની પ્રજાના ખમીરને પુનઃ જીવંત કરી લોકલડતનો નવો દોર આરંભાયો હતો. જે કે સત્યની આ યાત્રામાં કસોટીના અનેક પ્રસંગો પણ આવ્યા હતા. જામ સાહેબના ઉગ્ર રોષનું કેન્દ્ર “સૌરાષ્ટ્ર” અને અમૃતલાલ શેઠ બન્યા હતા. જામ સાહેબના બેજવાબદાર અને અવિચારી વિધાનો જેવાકે ધોલેરા સત્યાગ્રહ ફંડના હિસાબો અને તેના ગેરવહીવટ અંગે જામ સાહેબે પોતાના ભાષણોમાં કરેલા જાહેર નિવેદનોને “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા”એ પોતાના અખબારમાં પ્રસિદ્ધ કરી વિવાદ જગાવ્યો હતો. પણ એ વિવાદે અમૃતલાલ શેઠને પોતાની સત્યત સિદ્ધ કરવની તક આપી. અને તેમણે “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા” સામે નુકસાની વળતરનો દાવો માંડ્યો. દાવો ખાસ્સો લાંબો ચાલ્યો. અંતે સત્યનો વિજય થયો. અને નુકસાની વળતર અને દાવના ખર્ચ પેટે રૂ. દસ હજાર “ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા”એ અમૃતલાલ શેઠને આપવાનું સ્વીકાર્યું.

૧૯૩૦માં ગાંધીજી સાથે મીઠાના સત્યાગ્રહનો આરંભ કરનારા દેશના અગ્ર નેતાઓમાંના એક અમૃતલાલ શેઠ પણ હતા. અમૃતલાલ શેઠની ધોલેરાની ખાડીમાં મીઠાનો કાયદો ભંગ કરવાની યોજનાને ગાંધીજીએ મંજૂરી આપી હતી.એ યોજનાં પ્રમાણે ધોલેરા અને ધંધુકા તાલુકાના ગરાસદારો-ભાયાતો, ખેડૂતો,સામાન્ય પ્રજાજનો વગેરે સાથે સૌરાષ્ટ્રના હજારો નવજવાનો અને નાગરિકોને નોતરવામાં આવ્યા. અમૃતલાલ શેઠનું “સૌરાષ્ટ્ર” ત્યારે સાચા અર્થમાં રણશિંગુ બની ગયું. ઝવેરચંદ મેઘાણીના શૌર્ય અને કવિત્વથી ભરપુર ગીતો તેમાં છપાતા. અને લાખો લોકોને એ પ્રેરણા આપતા. બર્માના યુદ્ધ મોરચે જઈ સુભાષ ચંદ્ર બોંસ અંગેની ઐતિહાસિક વિગતો અને દસ્તાવેજો જાનના  જોખમે એકઠા કરી ભારતની પ્રજાને તેનાથી વાકેફ કરનાર પણ અમૃતલાલ જ હતા. ૧૯૪૫મા તેઓ સયુંકત રાષ્ટ્ર સંઘની સ્થાપનાના સાક્ષી બનવા સાંફ્ર્ન્સીસકો ગયા. એ અરસામાં “જન્મભૂમિ” અખબારનો આરંભ કર્યો.

“જન્મભૂમી” અખબાર માત્ર સમચારો પૂરતું સીમિત ન હતું. પ્રજાના દુઃખ દર્દોમાં સહભાગી પણ હતું. ૧૯૪૫-૪૬માં કોમી હુલ્લડોમાં રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોનું આશ્રય સ્થાન હતું. જુનાગઢની આરઝી હકુમતના નેતા સામળદાસ ગાંધીને મુંબઈની માધવબાગની સભામા તલવાર આપી વિદાય કરનાર અમૃતલાલ શેઠ હતા. આવા મહામાનવ અમૃતલાલ શેઠનું ૧૯૫૪ના જુલાઈ માસની ૩૦મી તારીખ શુક્રવારના રોજ હદયરોગના હુમલાથી મુંબઈમાં અવસાન થયું. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રના એ સિંહની ગર્જના તેમણે આરંભેલા અખબારોના પાનાઓ પર સૌ મહેસુસ કરે છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

આબે ઝમઝમ અને સફા-મરવહને ઓળખો : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

હજ યાત્રાનો માહોલ જામ્યો છે. હજ યાત્રાએ જનાર હાજીઓ હજ યાત્રાની તાલીમ લે છે. અને હજ યાત્રાના નિયમો અને તેની પાબંદીઓથી પરિચિત થાય છે. પણ એ સાથે હજ યાત્રામાં જનાર હજીઓએ ‘આબે ઝમઝમ’ અને સફા-મરવહ નામક પહાડીનું ઐતિહાસિક મહત્વ પણ જાણવું જોઈ.

‘આબે ઝમઝમ’ની ઉત્પત્તિનો નાનકડો ઇતિહાસ જાણવા જેવો છે. હજરત ઇબ્રાહીમ (અ.સ.) ખુદાના આદેશ મુજબ પોતાની પત્ની હજરત હાજરા અને પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ (અ.સ.)ને ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશ ‘તિહામહ’માં મૂકી, મન મક્કમ કરી ચાલ્યા જાય છે. એ ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશમાં ન માણસ છે કે ન કોઈ પ્રાણી. દૂરદૂર સુધી જીવન નિર્વાહ માટે પાણીનું ટીપું પણ જોવા મળતું નથી. માત્ર બે ટેકરીઓ ઉજ્જડ રણમા દેખાતી હતી. જેનું નામ હતું સફા અને મરવહ. આવા ઉજ્જડ પ્રદેશને નિરાશ ચહેરે હજરત હાજરા થોડી પળો તો તાકી રહે છે. પછી પોતાના પુત્ર અને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સફા અને મરવહ નામની ટેકરીઓ વચ્ચે પાણીની શોધમાં દોડવા માંડે છે. એ દોડમા તેઓ બંને ટેકરીઓ વચ્ચે સાત ચક્કર મારે છે. પણ ઉજજડ પ્રદેશમાં દૂર દૂર સુધી માનવજાત કે પાણીનો એક છાંટો પણ જોવા મળતો નથી. અંતે થાકીને હજરત હાજરા સાતમા ચક્કર પછી મરવહ પહાડી પર ઉભા રહે છે. ત્યારે એકાએક તેમને કંઇ અવાજ સંભળાય છે. એ અવાજની શોધમાં તેઓ આસપાસ દૂર સુધી નજર ફેરવે છે. અને પોતાના નવજાત પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ પાસે એક માનવી ઉભેલો તેમને દેખાય છે. દોડતા હજરત હાજરા પોતાના પુત્ર પાસે આવે છે. બાળક પાસે ખુદાના ફરિશ્તા જિબ્રાઇલને જોઇને તેઓ શાંતિ અનુભવે છે. ખુદાના ફરિશ્તા હજરત જિબ્રાઇલે ઉજજડ રણપ્રદેશમાં અન્ન અને જળ શોધવામાં બેબાકળા બનેલા હજરત હાજરા સામે એક નજર કરે છે. પછી ચહેરા પર સ્મિત પ્રસરાવી, પોતાના પગની એડી જમીન પર મારે છે અને ત્યાંથી એક ઝરણું ફૂટી નીકળે છે. આ એ જ ઝરણું જેને આપણે ‘આબે ઝમઝમ’ કહીએ છીએ.

આ ઘટનાની સ્મૃતિ રૂપે જ હજયાત્રાએ જનાર હાજીઓને ફરજિયાત સફા અને મરવહ ટેકરીઓ વરચે સાત ચક્કર મારે છે. હજની ક્રિયાનો તે અહેમ ભાગ છે. જો કે આજે તો સફા અને મરવહ વરચેનું અંતર આધુનિક સાધનોથી સજજ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર સંગેમરમરના પથ્થરોથી મઢી દેવામાં આવ્યું છે. વળી તે આખો વિસ્તાર સંપૂર્ણ વાતાનુકુલ બનાવી દેવામાં આવ્યો છે. હાજીઓની સગવડતા માટે બંને ટેકરીઓની વચ્ચે ઠેર ઠેર ઠંડા પાણીના જગો મુકવામાં આવેલ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર ન ચાલી શકનાર હાજીઓ સાત ચક્કર મારી આસાનીથી પૂર્ણ કરે તેમ માટે ખાસ વ્હીલ ચેરનો માર્ગ પણ બનાવવામાં આવેલ છે. ટુંકમાં બંને પહાડીઓ વચ્ચેની ભવ્યતા જન્નત જેવી ભાસે છે.

પરિણામે આજે તો ‘આબે ઝમઝમ’ને કારણે ‘તિહમહ’ જેવો ઉજજડ-વેરાન પ્રદેશ સુંદર મક્કા શહેર બન્યો છે.

હજરત મહંમદ પયગંબર (સ.અ.વ) એ આબે ઝમઝમ અંગે ફરમાવ્યું છે.

ઝમઝમનું પાણી જે ઇરછાથી પીશો તે ઇરછા પૂર્ણ થશે. તરસ છિપાવવા પીશો તો પ્યાસ બૂઝશે. ભૂખ મિટાવવા પીશો તો પેટ ભરાઇ જશે અને બીમારી દૂર કરવા પીશો તો બીમારી અવશ્ય દૂર થશે.”

અને એટલે જ લાખો કરોડો હાજીઓ મોટા મોટા કેરબામા તે ભરી પોતાના દેશ લઇ જાય છે. અને ત્યાં ન્યાઝ (પ્રસાદ) રૂપે સૌને આપે છે. હજજ યાત્રાએ જતા મુસ્લિમો માટે ઝમઝમના જળની કેટલીક નોંધવા બાબતો જાણવી જોઈએ. ઝમઝમના પાણીનું આઘ્યાત્મિક જેટલું મહત્ત્વ છે તેટલું જ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ મહત્ત્વ છે. ઝમઝમના પાણીમાં રહેલા વૈજ્ઞાનિક તત્વોની તપાસ મિસરના એક વૈજ્ઞાનિકે થોડાં વર્ષો પહેલાં કરી હતી. તેની તપાસનું તારણ ઝમઝમ પ્રત્યે આસ્થા રાખનારા સૌએ જાણવા જેવું છે. ઝમઝમના પાણીની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું છે કે તેમાં સાત તત્વો રહેલાં છે.

૧. મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ ૨. સોડિયમ સલ્ફેટ ૩. સોડિયમ કલોરાઇડ ૪. કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ૫. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ ૬. હાઇડ્રોજન ગેસ ૭. સલ્ફર (ગંધક).

ઝમઝમના પાણીમાં રહેલાં આ સાતેય તત્ત્વો માનવશરીર માટે ઉપયોગી છે. જેમ કે મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ શરીરની ગરમી દૂર કરે છે. એ જલંદરની બીમારી માટે અસરકારક છે. સતત ઉલટી થતી હોય અને માથું ફરતું હોય તેને માટે તે અકસીર છે.

સોડિયમ સલ્ફેટ કબજિયાત દૂર કરે છે. શરીરના સાંધાના દુ:ખાવા, ડાયાબિટીસ અને પથરીના રોગ માટે તે ફાયદાકારક છે. સોડિયમ કલોરાઇડ લોહી શુદ્ધ કરી શરીરની નકામી ગરમી, પાચન બરાબર ન થતું હોય, આંતરડાં અને પેટની બીમારી વગેરે માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. શરીરના અવયવોની નબળાઈ પણ એ દૂર કરે છે અને ધુમાડાના ઝેરની અસરને તે દૂર કરે છે.

કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ પાચન, પેશાબની સફાઇ, કિડનીની બીમારી માટે અસરકારક છે. ગરમી, જલન અને લૂની અસરને તે દૂર કરે છે. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ લૂની વધુ પડતી અસર, બળતરા, થાક, દમની બીમારી માટે અકસીર છે. ઝમઝમના પાણીની અસાધારણ ઠંડક માટે આ તત્ત્વ જવાબદાર છે. તેનાથી પેશાબ છૂટથી આવે છે અને હાઇડ્રોજન ગેસ ચામડીના રોગો, શરદી, કોલેરા, હરસ-મસા અને સાંધાનાં દર્દોમાટે ખૂબ જ અસરકારક છે. તેનાથી ભૂખ સારી લાગે છે અને તે જંતુનાશક છે.

ઝમઝમના પાણીનું આ વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણ એ બાબત સૂચવે છે કે ઝમઝમનું પાણી માત્ર આસ્થા નથી, વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ તેનું વિશિષ્ટ મહત્ત્વ છે. એટલે જ હાજીસાહેબો મક્કાથી બીજું કંઇ લાવે કે ન લાવે પણ ઝમઝમનું પાણી અવશ્ય લાવે છે, જે આસ્થા અને સ્વાસ્થ માટેનું ઉમદા પ્રતીક છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઇસ્લામમાં મહેમાન નવાઝી : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

ત્રણ માસની વિદેશ સફરને પૂર્ણ કરીને આવ્યા પછી મને મહેમાન તરીકે રાખનાર સૌ હિંદુ મુસ્લિમ વડીલો અને મિત્રોની મહેમાન નવાઝી મને વારંવાર યાદ આવી જાય છે. “મહેમાં જો હમારા હોતા હૈ, વો જાન સે પ્યારા હોતા હૈ” એવું હસરત જયપુરીનું એક ગીત રાજ કપૂરની એક ફિલ્મ”જિસ દેશમે ગંગા બહેતી હૈ”માં મુકેશના કંઠે સાંભળ્યું હતું. જેમાં હિંદુ અને ઇસ્લામ ધર્મના “અતિથી દેવો ભવ:” ના સંસ્કારોને અભિવ્યકત કરવામાં આવ્યા હતા. ઇસ્લામની એક હદીસમાં આ અંગે સુંદર દ્રષ્ટાંત આપવામાં આવ્યું છે,

“હઝરત અબુ તલ્હા અને તેની પત્ની ઉમ્મ સુલેમ અત્યંત ગરીબ હતા.એક દિવસ હઝરત અબુ તલ્હા એક ગરીબ ભૂખ્યા પ્રવાસીને મહેમાન બનાવી ઘરે લાવ્યા. અને પત્નીને તેમણે ભોજન પીરસવા કહ્યું. પત્નીએ પતિના કાનમાં કહ્યું,”ઘરમાં આપના પૂરતું જ ભોજન છે”

હઝરત અબુ તલ્હાએ પત્નીને કહ્યું,

“ઘરના બધા દીવાઓ ઓલવી નાખો. એક માત્ર મોમબત્તી ચાલુ રાખો. અને મારા માટે જે ભોજન બચાવીને આપે રાખ્યું છે, તે મહેમાનને જમવા આપો. હું અંધારમાં તેમની સાથે ભોજન કરી રહ્યાનો દેખાવ કરીશ.” હઝરત હઝરત અબુ તલ્હાની આ ઘટનાના બીજા જ દિવસે મહંમદ સાહેબે  હઝરત હઝરત અબુ તલ્હાને કુરાનની એક આયાત સંભળાવતા કહ્યું હતું,

“તમારી ગરીબી છતાં મહેમાનને હંમેશા પ્રથમ ભોજન આપો”  ઇસ્લામની મહેમાન નવાઝીનું આ ઉમદા દ્રષ્ટાન છે.

બુખારી શરીફની એક હદીસમાં મહંમદ સાહેબનું એક અવતરણ ટાંકતા કહેવામાં આવ્યું છે,

“જે લોકો ખુદા અને તેના અંતિમ ન્યાય પર વિશ્વાસ રાખે છે, તેમણે તેમના મહેમાનોનો અવશ્ય સત્કાર કરવો જોઈએ”

મહંમદ સાહેબે એ પણ ફરમાવ્યું છે કે.

“અને મહેમાન નવાઝી (સત્કાર) ત્રણ દિવસ માટે હોય છે. એ પછી યજમાન જે કઈ મહેમાન માટે કરશે તે તેના માટે સદકા સમાન છે”

અત્રે સત્કારનો અર્થ સંપૂર્ણ મહેમાન નવાઝી થાય છે. જેમાં મહેમાનનું સન્માન, આરામ, સુકુન, ખુશી અને લાગણીઓની કદર કરી તેની તકેદારી રાખવાનો ભાવ છે.મહેમન સાથે ખૂલ્લ દિલે અને ખુલ્લા મને મળવું, હસી ખુશી તેનું દિલ બહેલાવવું, તેના રહેવા અને ભોજનની યથા શક્તિવ્યવસ્થા કરવી. મહેમાન એ ભાવ અને પ્રેમનો ભૂખ્યો હોય છે. યજમાનના ઘરનું રુખું સુકું અથવા સાદું ભોજન પણ તેના માટે પકવાન સમાન હોય છે.હઝરત મહંમદ સાહેબના ઘરે કોઈ મહેમાન આવતો તો તેઓ ખુદ તેની ખિદમતમાં લાગી જતા. મહંમદ સાહેબ પોતાના મહેમાનને ભોજન માટે દસ્તરખાન પર બેસાડતા ત્યારે મહેમાનને વારંવાર આગ્રહ કરતા,

“થોડું વધારે લો, થોડું વધારે લો” અને જયારે મહેમાન તૃપ્ત થઇ જતા ત્યારે આગ્રહ કરવાનું બંધ કરતા.

ઇસ્લામમાં મહેમાનના આગમન સમયે કરવાના વ્યવહાર કે વિવેકનો પણ ઉલ્લેખ છે. મહેમાનનું આગમન આપણા ઘરે થાય ત્યારે સૌ પ્રથમ તેની સાથે દુવા સલામ કરો. તેની ખેરિયત ના સમાચાર પૂછો. કુરાને શરીફમાં આ અંગે કહ્યું છે,

” શું આપને ઈબ્રાહિમના ઇજ્જતદાર મહેમાનોની વાત ખબર છે ? જયારે તેમના ઘરે મહેમાન આવતા ત્યારે તેઓ સૌ પ્રથમ તેમને સલામ પેશ કરતા”

મહેમાનોના સત્કારનો મામલો યજમાન માટે પોતાની ઈજ્જત વધારવા જેવો છે.મહેમાન સમક્ષ જે કઈ ઉત્તમ ભોજન, રહેણાંક અને સગવડત યજમાન પાસે ઉપલબ્ધ હોય તે પેશ કરવાનો ઇસ્લામમાં આદેશ છે. પણ મહેમાનનો સત્કાર દેખાડો કરીને કે તેને સત્કારનો અહેસાસ કરવાની કયારેય ન કરો. મહંમદ સાહેબે મહેમાન નવાઝીની જે આદર્શ મિશાલ પેશ કરી હતી, તેનો ઉલ્લેખ કરતા અબૂ શુરેહ ફરમાવે છે,

“મારી બંને આંખોએ જોયું છે,અને બંને કાનોએ સંભાળ્યું છે કે જયારે નબી સાહેબ કહેતા હતા કે મહેમાનના ઉત્તમ સત્કારનો બદલો યજમાનને ખુદાતાલા પ્રથમ રાત્રે જ  આપી દે છે”

અર્થાત મહેમાન નવાઝીનું પુણ્ય ખુદા યજમાનને તુરત આપે છે. મહેમાન નવાઝી ખુદ કરવા પર પણ ઇસ્લામમાં ખાસ ભાર આપવામાં આવ્યો છે. મહેમાન નવાઝી નોકર ચાકરો પર ન છોડો. મહેમાનની ખિદમત યજમાને ખુદ કરવી જોઈએ. ત્યારે જ યજમાન મહેમાન નવાઝીના સાચા સવાબ (પુણ્ય) ને હક્કદાર બને છે. એકવાર હઝરત ઈમામ શાફાઈ હઝરત ઈમામ મલિકના ત્યાં મહેમાન બનીને ગયા. બંને ઇસ્લામના મોટા જ્ઞાતા હતા. સવારે ફજરની નમાઝનો સમય થયો. એટલે હાથમાં પાણી ભરેલો વઝું કરવાનો લોટો લઇ, હઝરત ઈમામ શાફાઈના રૂમનો ધીમેથી દરવાજો ખખડાવતા હઝરત ઈમામ મલિકે કહ્યું,

“આપ પર હંમેશ ખુદાની રહેમત રહે, નમાઝનો સમય થઇ ગયો છે, આપ વઝું કરી લો” હાથમાં લોટા સાથે હઝરત હઝરત ઈમામ મલિકને દરવાજે ઉભેલા જોઈ, હઝરત ઈમામ શાફાઈ શરમાઈ ગયા. તેમની શરમને પામી જતા હઝરત ઈમામ મલિક બોલ્યા,

“આપ અન્ય કોઈ વિચાર ન કરો. મહેમાનની ખિદમત કરવી એ જ ઇસ્લામિક તહેજીબ છે”

યજમાન માટે એક અન્ય આદેશ પણ ઇસ્લામની તહેજીબને વ્યક્ત કરે છે. ભોજનના દસ્તારખાન પર પહોંચતા પહેલા યજમાને સૌ પ્રથમ હાથ ધોઈને પહોંચી જવું જોઈએ. કારણ કે  ભોજનના દસ્તારખાન પર મહેમાનનું સ્વાગત કરવાની તેની ફરજ છે. જયારે ભોજન લીધા પછી યજમાને છેલ્લે હાથ ધોવા જોઈએ. અર્થાત મહેમાનના હાથ ધોવડાવ્યા પછી યજમાને હાથ ધોવા જોઈએ. તેમાં પણ મહેમાનની ઈજ્જત કરવાનો ભાવ રહેલો છે. ઇસ્લામમાં મહેમાન માટે પણ કેટલીક બાબતો કહેવામાં આવી છે. જેમ કે મહેમાન વિદાય વેળા એ યજમાન માટે દુઆ કરે. હઝરત મહંમદ સાહેબ એકવાર હઝરત અબ્દુલાહ બિન બીસ્રના પિતાના મહેમાન બન્યા હતા. ભોજન લીધા પછી, મહંમદ સાહેબ જયારે વિદાય લેવા ઉઠ્યા ત્યારે યજમાનની પત્નીએ મહંમદ સાહેબને અટકાવીને કહ્યું, “અમારા માટે દુવા કરતા જાવ.”

અને મહમંદ સાહેબે એક યજનામ ને છાજે તેવી દુવા કરતા કહ્યું,

“હે અલ્લાહ, તેમની રોઝીમાં બરકત આપજો. તેમને અતિમ ન્યાયના દિવસે મુક્તિ આપજો. અને તેમના પર હંમેશા આપની રહેમત (દયા) ઉતારતા રહેજો”

Leave a comment

Filed under Uncategorized

“મહેમાં જો હમારા હોતા હૈ, વો જાન સે પ્યાર હોતા હો” : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

ત્રણ માસની વિદેશ સફરને પૂર્ણ કરીને આવ્યા પછી મને મહેમાન તરીકે રાખનાર સૌ હિંદુ મુસ્લિમ વડીલો અને મિત્રોની મહેમાન નવાઝી મને વારંવાર યાદ આવી જાય છે. “મહેમાં જો હમારા હોતા હૈ, વો જાન સે પ્યારા હોતા હૈ” એવું હસરત જયપુરીનું એક ગીત રાજ કપૂરની એક ફિલ્મ”જિસ દેશમે ગંગા બહેતી હૈ”માં મુકેશના કંઠે સાંભળ્યું હતું. જેમાં હિંદુ અને ઇસ્લામ ધર્મના “અતિથી થી દેવો ભવ:” ના સંસ્કારોને અભિવ્યકત કરવામાં આવ્યા હતા. ઇસ્લામની એક હદીસમાં આ અંગે સુંદર દ્રષ્ટાંત આપવામાં આવ્યું છે,

“હઝરત અબુ તલ્હા અને તેની પત્ની ઉમ્મ સુલેમ અત્યંત ગરીબ હતા.એક દિવસ હઝરત અબુ તલ્હા એક ગરીબ ભૂખ્યા પ્રવાસીને મહેમાન બનાવી ઘરે લાવ્યા. અને પત્નીને તેમણે ભોજન પીરસવા કહ્યું. પત્નીએ પતિના કાનમાં કહ્યું,”ઘરમાં આપના પૂરતું જ ભોજન છે”

હઝરત અબુ તલ્હાએ પત્નીને કહ્યું,

“ઘરના બધા દીવાઓ ઓલવી નાખો. એક માત્ર મોમબત્તી ચાલુ રાખો. અને મારા માટે જે ભોજન બચાવીને આપે રાખ્યું છે, તે મહેમાનને જમવા આપો. હું અંધારમાં તેમની સાથે ભોજન કરી રહ્યાનો દેખાવ કરીશ.” હઝરત હઝરત અબુ તલ્હાની આ ઘટનાના બીજા જ દિવસે મહંમદ સાહેબે  હઝરત હઝરત અબુ તલ્હાને કુરાનની એક આયાત સંભળાવતા કહ્યું હતું,

“તમારી ગરીબી છતાં મહેમાનને હંમેશા પ્રથમ ભોજન આપો”  ઇસ્લામની મહેમાન નવાઝીનું આ ઉમદા દ્રષ્ટાન છે.

એ જ સંસ્કારોની સુવાસ મેં સમગ્ર વિદેશ યાત્રા દરમિયાન અનુભવી હતી. મારા સ્વજન સમા બોસ્ટનના યજમાન ફિરોઝ વોરાનો આગ્રહ મારી અમેરિકા યાત્રાના કેન્દ્રમાં છે. તેમના આગ્રહને કારણે જ મેં અમેરિકાનો વિસા કઢાવ્યો હતો. વળી, તેમના ઘરે મારે વધારેમાં વધારે રોકાવાનું બન્યું હતું. મારા આગમન પૂર્વે તેમની પત્ની શબાનાને હદય રોગનો હુમલો આવ્યો હતો. છતાં એ વાત અમારા કાને પડવા દીધા વગર તે બંને પતિ પત્નીએ અમારી ખુબ ખિદમત કરી હતી. બોસ્ટનમાં ફેરવવામાં પણ પોતાની નોકરીના સમયમાં એડજેસ્ટમેન્ટ કરી તેમની કારમાં અમને તેમણે ખુબ ફેરવ્યા હતા. અમે આખો દિવસ ફરતા પણ અમારા સવાર, સાંજ અને રાત્રીના ભોજનની જરા પણ કચવાટ વગર શબાના વ્યવ્સ્થ કરતી. અમારા નિવાસ માટે પણ તેમણે આમારા આગમન પૂર્વે અમારા માટે એક ખાસ એસી રૂમ તૈયાર કરાવી રાખ્યો હતા. તેમાં અમને કોઈ તકલીફ ન પડે તેની બંને પતિ-પત્ની ખાસ તકેદારી રાખતા હતા. તેમની સાથેનો કેનેડાનો પ્રવાસ પણ અમારા માટે એક લહાવો બની રહ્યો હતો. જો કે એ પ્રવાસમાં અમારી સાથે ફિરોઝભાઈ અને શબાનાનો પરિવાર, ફિરોઝભાઈના  સાસુ સસરા, મારો પુત્ર ઝાહિદ-સીમા અને ઝેન એમ અગીયારેક વ્યક્તિઓ જોડાઈ હતી. એક મોટી કારમાં અમારો કાફલો ચાર દિવસ અને ચાર રાત કેનેડાના ત્રણ શહેરો નાઇગ્રા ટાઉન, ટોરેન્ટો અને બફેલોમાં ખુબ ફર્યો હતો. જો કે ફિરોઝભાઈની પત્ની શબાના અને મારી પુત્રવધુ સીમા બંને સગી બહેનો છે. આમ છતાં પોતાની પત્નીની બીમારી અને વ્યથા છુપાવી એક માસ સુધી મહેમાન નવાઝી કરવી એ કોઈ આસન કામ નથી. એ તો પાંચ વખતના નમાઝી એવા ફિરોઝભાઈમાં પડેલ ઇસ્લામના સંસ્કારોની દેન છે.

શિકાગોની મારી મુલાકાત દરમિયાન મારા યજમાન હતા મારી ફુઈની દીકરી હાજરબહેનની ચાર દીકરીઓ અને તેમના જમાઈઓ. એટલે કે મારી ભાણીઓ. મકસુદ-શરીફા વોરા , સલીમ-જુલી દેસાઈ, જહીર-ફિરોઝા દેસાઈ, વલીયુદ્દીન-હફીઝા દેસાઈ.  આ ચારે ભાણીઓ અને તેમના પતિઓએ મને અનહદ પ્રેમ અને ઈજ્જતથી રાખ્યાનો આજે પણ અહેસાસ છે. તેમની સાથે અને જાવેદ-મોના દેસાઈએ પણ સારા યજમાન તરીકે અમને સાચવ્યા હતા. અમારા શિકાગોના આગમન પૂર્વે પાંચે કુટુંબો ઇદના દિવસે ભેગા થયા હતા. અને સો એ એક સાથે મળીને સર્વ સંમતિથી અમારા પ્રવાસ, નિવાસ અને ભોજનનું સુંદર આયોજન કરી રાખ્યું હતું. શિકાગોના એરપોર્ટ પર રાત્રીનો સમય હોયને મને લેવા બધા ન આવશો એવો મારો આગ્રહ હોવા છતાં પચ્ચીસ માણસોનો કુંભો આઠ કાર સાથે રાત્રીના આગિયાર વાગ્યે શિકાગોના એર પોર્ટ પર અમને લેવા આવ્યો હતો. આ ચારે ભાણીઓ અને તેમના પતિ દેવોના ટુંકા પરિચય વગર તેમના યજમાન પણાની સાચી અનુભૂતિ નહિ થાય.

સૌથી નાની ભાણીનું નામ શરીફા અને તેના પતિનું નામ મકસુદભાઈ. શરીફાનું ફેમીલી નામ બોબી છે. બંને પતિ પત્નીનો સ્વભાવ ભિન્ન છે. મકસુદ એટલે અલ્લાહની ગાય. ભોળો અને નિખાલસ માણસ. અમેરિકામાં કાર ચલાવવાનું કામ સૌથી સરળ છે. કારણ કે  અહિયાં ટ્રાફિક ઓછો, રસ્તા પહોળા અને લોકોમાં ટ્રાફિક સભાનતા અદભૂત. વળી, અમેરિકનો ફૂટપાથ પર ચાલનાર રાહદારીઓ અને સીનીયર સીટીઝનની ઈજ્જત કરે છે. પરિણામે ચાર રસ્તાના ક્રોસિંગ પર સૌ નિરાંતે કાર રોકે છે. કોઈને જરા પણ ઉતાવળ હોતી નથી. એટલે જ અહિયાં સ્ત્રીઓ શહેર અને હાઇવે પર આરામથી કાર ચલાવે છે. પણ મકસુદભાઈ આવા વાતાવરણમાં પણ કાર ચલાવતા ટેન્શનમાં આવી જાય છે. તેમના સ્વભાવથી સંપૂર્ણ વિપરીત તેમની પત્ની બોબી એટલે આત્મ વિશ્વાસનો દરિયો. ત્રણ બહેનોને અમેરિકમાં સેટ કરવામાં જેટલો ફાળો તેના પિતા હુસેનભાઇનો છે, તેટલો જ ફાળો બોબીનો છે. કારનું લાઇસન્સ કઢાવવાથી માંડીને કોઈ પણ બાબત કે સમસ્યાને પહોંચીવળવા તે તૈયાર જ હોય. મકસુદભાઈના ડંકન ડોનાલ્ડના બિઝનેસને સેટ કરવામાં પણ બોબીની કુનેહ અને સુઝે અગ્ર ભાગ ભજવ્યો છે. આજે તે બે ડંકન ડોનાલ્ડમાં ભાગીદારી ધરાવે છે. બંનેનું ચાર બેડના રૂમવાળું નિવાસ પોતાનું છે. અમે શિકાગોના એરપોર્ટ પરથી સૌ પ્રથમ તેના ત્યાં જ ગયા હતા. અમારા રાત્રીના ભોજન માટે તેણે અનેક વાનગીઓ બનાવીને રાખી હતી. અને રાત્રે બાર વાગ્યે પણ તેણે અમને ભાવથી ભોજન કરાવ્યું હતું.  એ પછી જુલેખા. જેનું ફેમીલી નામ જુલી છે. તેના પતિનું નામ સલીમ. સલીમ આમ તો મારા પિતરાઈ બંધુ યાકુબભાઈનો મોટો પુત્ર છે. એ પણ દિલનો દિલદાર છે. પણ પાકો બિઝનેસ મેન છે. શિકાગો જેવા શહેરમાં તેણે પણ પોતાનું પાંચ બેડ રૂમનું મકાન બનાવી લીધું છે. તે પણ બે ડંકન ડોનાલ્ડમાં ભાગીદારી ધરાવે છે. સાથે સાથે સલીમ જૂની કારના લે વેચના બિઝનેસમાં પણ સક્રિય છે. તેને ત્યાં પણ અમે એક દિવસ અને એક રાત રોકાયા હતા. રાત્રે તેને ત્યાં બાર્બેક્યુમાં સૌને મજા પડી હતી. એ પછી આવે જહીર-ફિરોઝા દેસાઈ. જહીર મારા સગા ફૂઈ હલીમાબહેનનો પુત્ર છે. એ નાતે પણ તેની મહેમાન નવાઝી અમારા માટે ભાવ વિભોર કરી મુકે તવી હતી. જહીર અને ફીરોઝા પાંચેક વર્ષથી જ અમેરિકામાં સેટલ થયા છે.તેમને ત્યાં પણ અમે એક દિવસ અને એક રાત રોકાયા હતા. બંને પતિ પત્નીના માયાળુ અને પ્રમાળ સ્વભાવે અમને ખુબ સાચવ્યા હતા. એ પછી આવે વલીયુદ્દીન-હફીઝા દેસાઈ. જહીર-ફિરોઝા અને વલીયુદ્દીન-હફીઝા એક જ બિલ્ડીંગમાં સામ સામેના ફલેટમાં રહે છે. વલીયુદ્દીન-હફીઝા બંને પણ પાંચેક વર્ષથી અમેરિકમાં આવ્યા છે. પણ છતાં ખાસ્સા સેટલ થઇ ગયા છે. વલીયુદ્દીન અર્થાત વલુ પણ સ્વભાવમાં મકસુદભાઈ જેવો જ છે. અલ્લાહનું માણસ. તેમને ત્યાં પણ અમે એક દિવસ અને એક રાત રહ્યા હતા. આ બધી બહેનોનો એક માત્ર ભાઈ એટલે જાવેદ. અને તેની પત્ની મોના. જાવેદ સ્વભાવે નિખાલસ છે. તેની પત્ની મોના અતિ પ્રેમાળ છે. તેના ઘરે પણ અમે એક દિવસ અને એક રાત રહ્યા હતા. આમ શિકાગોની અમારી મુલાકાત જુદા જુદા પણ પ્રેમાળ યજમાનો વચ્ચે કયારે પૂરી થઇ ગઈ તેની કોઈને ખબર ન પડી. અને આખા પ્રવાસ દરમિયાન સૌ એક જ સૂરમાં અમને ફરિયાદ કરી રહ્યા કે આટલા ઓછા દિવસો લઈને શિકાગો કેમ આવ્યા ? આવી જ એક અન્ય ફરિયાદ પણ મોટા સૂરમાં અમારે અલ્તાફ હવાની સાંભળવી પડી. અલ્તાફ ઘણા વર્ષોથી અમેરિકાના શિકાગો શહેરમાં રહે છે. તે મારા સાળા અબ્દુલ રહેમાનનો મિત્ર છે. અમારા શિકાગો આગમનની તે પણ આતુરતાથી રાહ જોતો હતો. પણ કૌટુંબિક ઘરોની મેહમાન નવાઝીમાંથી હું તેને જરા પણ સમય જ આપી શક્યો ન હતો. તેનો મને રંજ  હતો. પણ તેનો અલ્તાફને તો ખાસ્સો રોષ હતો. શિકાગોના ભારતીય વિસ્તાર દીવાનમાં તેની ગીફ્ટ અને ઈલેક્ટ્રોનિક આઈટેમ્સની મોટી દુકાન છે. શિકાગોનો દીવાન વિસ્તાર ભારતીય દુકાનો અને રેસ્ટોરન્ટોથી ભરેલો છે. અમે છેલ્લા દિવસે અલાતાફ્ને મળવા તેની દુકાને ગયા. અને તેનો પ્રેમ ભર્યો ગુસ્સો મારે સહેવો પડ્યો. હું તેની લાગણીને માત્ર સાંભળી રહ્યો. મારી પાસે તેનો કોઈ જ ઉત્તર ન હતો. અલ્તાફ થોડો શાંત પડ્યો, એટલે મેં તેને કહ્યું,

“અલતાફ માફ કર દે યાર, મારી પાસે અમેરિકાના દસ વર્ષના વિઝા છે. હવે પછી આવીશ તો તારે ત્યાજ ઉતરીશ” અને તે મારી સામે સસ્મિત એક નજરે તાકી રહ્યો. જાણે મારા કથનની સચ્ચાઈ ન માપતો હોય. તેની એ શંકાનું સમાધાન કરતા હું બોલ્યો હતો,

“કસમ સે”.

મારા સ્વજનો મને ખુબ સારી રીતે રાખે તે તો સ્વભાવિક છે. પણ ક્યારેય ન મળેલા ફિલોડેલ્ફિયામાં રહેતા પૂર્વીબહેન અને દીપકભાઈ મલકાણ જયારે યજમાન તરીકે પ્રેમનો વરસાદ કરે ત્યારે કોઈ પણ મહેમાનનું એ પ્રેમ આગળ મસ્તક ઝુકી જાય. પૂર્વીબહેન સાથે મારો એક લેખક-વાચક અને બે કોલમ લેખકો જેવો પરિચય હતો. એક સમયે “ફૂલછાબ” ના એક જ પાના પર અમારી કોલમો છપાતી હતી. એ નાતે એ મારા પાડોશી પણ હતા. પણ મેં કયારેય તેમને જોયા ન હતા. અમે કયારેય મળ્યા ન હતા. અલબત અમારો નાતો ઈમેઈલનો હતો. તેમની ઇસ્લામ અંગેની દ્વિધા તેઓ મને મેઈલ દ્વારા જણાવતા.અને હું તેના જવાબ આપતો. છતાં તેમની આગતા સ્વાગતમાં ક્યાય કચાશ ન હતી. બલકે એક નજીકના સ્વજન જેવી નિર્મળ લાગણી અને પ્રેમમાં તેમણે અમને તરબતર કરી મુક્યા હતા. ફિલોડેલ્ફિયાની મારી મુલાકાત મારા કાર્યક્રમનો ભાગ ન હતી. પણ જ્યારે પૂર્વીબહેનને મારા ન્યુ યોર્કના કાર્યક્રમની જાણ થઇ કે તુરત તેમનો મારા પર બોસ્ટનમાં ફોન આવ્યો,

“મહેબૂબભાઈ, ન્યુ યોર્ક સુધી આવો છો તો  ફિલોડેલ્ફિયા ત્યાંથી ઝાઝું દૂર નથી. તમારે મારે ત્યાં આવવું જ પડશે”

હું તેમના આગ્રહ આગળ વધુ ટકી ન શક્યો. અને મેં મારો કાર્યક્રમ બે દિવસ વધારી દીધો. એ બે દિવસ મલકાણ દંપતીએ અમને ઘરના વડીલ જેમ સાચવ્યા હતા. પૂર્વી બહેન પણ શારીરિક રીતે નાદુરસ્ત હતા. એકધારું ઉભા રહી શકતા ન હતા. છતાં અમારા માટે તેમણે બંને દિવસ સ્વાદિષ્ઠ ભારતીય રસોઈ બનાવી અને પ્રેમથી અમને જમાડ્યા હતા. તેમના પતિ દીપકભાઈ સોફ્વેર ઈજનેર છે. સતત કામમાં રત રહે છે. સવારે પાંચ વાગ્યે જાગી લેપટોપ પર બેસી જાય છે. પણ અમને તેમણે પણ તેમની કારમાં ફિલોડેલ્ફિયામાં મન ભરીને ફેરવ્યા. મિલ્ટોન એસ. હર્શી (1857-1945)એ સ્થાપેલ અમેરિકાની જાણીતી ચોકલેટ હર્ષીનું “હર્શીસ ચોકલેટ વર્ડ”બતાવવા તેઓ અમને લઇ ગયા. એ દિવસ આખો દીપકભાઈએ અમારી સાથે પસાર કર્યો. સાંજે અમે ફિલોડેલ્ફિયા શહેરમાં ફર્યા. જો કે બંને રાત્રી દરમિયાન પૂર્વીબહેનએ ઇસ્લામ અંગેના તેમના મનમાં રમતા ઘણા પ્રશ્નો મને પૂછ્યા. મેં તેમને વચન આપ્યું હતું કે આપના દરેક પ્રશ્નો અંગે આપણે અચૂક સમય કાઢીને ચર્ચા કરીશું. અને તેમણે એ વચનનો પુરો લાભ લીધો. અમે બંને રાત્રે એ માટે ખાસ બેસતા. તેઓ પ્રશ્નો પૂછતાં જાય અને હું તેના જવાબ આપતો જઉં. અને છતાંય રાતનો  એક કયારે વાગી જતો તેની અમને બંનેને ખબર પણ ન રહેતી.

ત્રણ માસના વિદેશ પ્રવાસ પછી ૧૬ ઓગસ્ટે જયારે મેં ભારત આવવા વિમાન પકડ્યું ત્યારે અમેરિકાની મુલાકાતનો આનંદ મારા હદયમાં કોતરાયેલો હતો. કારણ કે મારા તમામ યજમાનોએ “મહેમાં જો હમારા હોતા હૈ, વો જાન સે પ્યારા હોતા હે” વિધાનને સાર્થક કર્યું હતું. તેમની એ મહેમાન નવાઝી આજે પણ મારા હદયમાં સંઘરાયેલી પડી છે અને હંમેશા રહેશે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બોસ્ટનમાં ઈદ : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

મારા છ દાયકાના જીવનમાં હું ખુબ ફર્યો છું. પણ ઈદ તો મેં હંમેશા મારા ઘરમાં જ ઉજવી છે. જીવનની આ પ્રથમ ઈદ હતી, જે હું મારા ઘર અને અઢળક સ્વજનોથી દૂર બોસ્ટનમાં ઉજવી રહ્યો હતો. અને છતાં તેનો આનદ હતો. ઇદના દિવસે હંમેશ મુજબ હું સવારે ૩ વાગ્યે ઉઠી ગયો. નિત્યક્રિયા પતાવી મેં તહજ્જુજની નમાઝ અદા કરી. ઇસ્લામમાં તહજ્જુજની નમાઝનું ખુબ મહત્વ છે. રાત્રે સુઈને મળશકે ઉઠીને તહજ્જુજની નમાઝ પઢવાની હોય છે. એમ કહેવાય છે કે એ નમાઝ પછી કરેલી દુવા અલ્લાહ કબુલ ફરમાવે છે. તહજ્જુજની નમાઝ પછી મેં મારા લેપટોપ પર થોડું લેખન કાર્ય કર્યું. બોસ્ટનમાં ફઝરની નમાઝનો સમય ઘણો વહેલો ૩.૪૦નો છે. એટલે મેં ફઝરની નમાઝ પણ પઢી. ધીમે ધીમે ઘરમાં ચહલ પહલ  આરંભાઈ. અને સૌ ઈદની નમાઝ માટે તૈયાર થવા લાગ્યા. બોસ્ટનના માલડોન વિસ્તારમાં આવેલ માલડોન સ્કુલના હોલમાં ઈદની નમાઝ માટે અમારે જવાનું હતું.

ભારતમાં સ્ત્રીઓ મસ્જિતમાં નમાઝ પઢવા જતી નથી. જયારે અહિયા જુમ્માની નમાઝમાં પણ સ્ત્રીઓ મસ્જિતમાં નમાઝ પઢવા આવે છે. અલબત્ત મસ્જીતમાં સ્ત્રીઓના નમાઝ પઢવાના વિસ્તારને પડદાથી ઢાંકવામાં આવેલ હોય છે. અમે જયારે સહ કુંટુંબ માલડોન સ્કુલના હોલ પર ઈદની નમાઝ માટે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાનું વાતાવરણ ગમી જાય તેવું હતું. પુરુષોના વિભાગના દ્વાર પર સૌને આવકારવા ઈદની નમાઝનું આયોજન કરનાર આગેવાનો ઉભા હતા. તેમણે અમને સસ્મિત મુસાફો (હસ્તધૂનન) કરી આવકાર્ય. હોલમાં પ્રવેશીને મેં હોલમાં નજર કરી. આખો હોલ ચિક્કાર ભરેલો હતો. વિશ્વના મુસ્લીમો પોતાના દેશના પચરંગી પોશાકોમાં ભારતીય બેઠકમાં બિરાજમાન હતા. હું કમરના દુખાવાને કારણે નીચે બેસી શકતો નથી. એટલે મેં ચારે બાજુ ખુરશીને શોધ કરી. પણ મને તે ન મળી એટલે મેં દરવાજે ઉભેલા એક આયોજકને કહ્યું,

“આઈ વોન્ટ ચેર ડ્યું ટુ માય બેક પેન પ્રોબ્લેમ”

“ઓહ શ્યોર”

અને તે આગેવાન ખુદ ચેર માટે દોડ્યા. હું તેમને સેવાકીય ભાવનાથી પ્રભાવિત થયો. થોડીવારે તેઓ ખુરસીઓની એક આખી પૈડાવાળી ટ્રોલી લઈને આવી ચડ્યા. તેમાં લગભગ વીસેક ખુરસીઓ ગોઠવેલી હતી. તેમાંથી એક ખુરસી તેમણે ઉતારી અને બરાબર આગળની સફ અર્થાત લાઈનમાં ગોઠવી મને કહ્યું,

“પ્લીસ ટેઈક યોર સીટ”

મેં તેમનો આભાર માની ખુરસી પર સ્થાન લીધું. મારી બાજુમાં એક લેબેનોનના મુસ્લિમ બેઠા હતા. તેમણે મને જોઈ મારી સામે મુસાફા માટે હાથ લંબાવ્યો. મેં તેમની સાથે મુસાફો કરતા કહ્યું,

“આઈ એમ ફ્રોમ ઇન્ડીયા”

“આઈ એમ ફ્રોમ લેબેનોન” તેમણે સસ્મિત ઉત્તર પાઠવ્યો.

ભરચક હોલમાં મેં પુનઃ નજર કરી. હોલમાં બેઠેલ મોટાભાગના પુરુષોના માથે ટોપી ન હતી. ભારતમાં ટોપી વગર નમાઝ પઢવાની પ્રથા નથી. પણ અહિયા કોઈને તેની પડી નથી. જો કે આ જ બાબત મેં હજજ યાત્રા દરમિયાન પણ જોઈ છે. ત્યાં પણ ટોપી વગર નમાઝ પઢતા અનેક મુસ્લીમો મેં જોયા હતા. અટેલે મને તેની નવાઈ ન લાગી.  ઈદની નમાઝ ૮.૪૫ કલાકે આરંભાય. ઈદની નમાઝ દરેક જગ્યાએ એક સરખી જ જોવા મળે છે. નમાઝ પછી ખુત્બો અર્થાત ધાર્મિક પ્રવચન આરંભાયું. સૌ એ તે શાંતિથી સાંભળ્યું. ખુત્બો ન સંભાળવા ઇચ્છતા પુરુષો પણ અહિયા હતા. જેઓ નમાઝ પછી ઉભા થઇ બાજુના હોલ તરફ જવા લાગ્યા હતા.

ઇદની નમાઝ પછી નમાઝના હોલમાં જ ઈદ મુબારકનો લાંબો સીલસીલો આરંભાયો. દરેક દેશના મુસ્લીમો એકબીજાને પ્રેમથી ઈદ મુબારક કરતા હતા. અહિયા ક્યાય ફીરકાઓ  અર્થાત શિયા-સુન્ની કે અન્ય પેટા જ્ઞાતિઓ ના ભેદભાવ નથી. માત્ર પ્રેમથી સૌ એક બીજાને ઈદ મુબારક કરી રહ્યા હતા. જયારે ઈદ મુબારક કરી કેટલાક લોકો બાજુના હોલમા જઈ રહ્યા હતા. મેં ફિરોઝભાઈને પૂછ્યું,

“સૌ બાજુના હોલમાં જઈ રહ્યા છે. આપણે પણ ત્યાં જવાનું છે ?”

“બાજુના હોલમાં સ્નેહ મિલન અર્થાત સામુહિક ઈદ મુબારક સૌ કરશે. અને ત્યાં જ સૌ માટે હળવા નાસ્તાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલ છે. આપણે પણ ત્યાજ જઈશું”

અમે પણ સહ કુટુંબ ત્યાં પહોંચ્યા. હોલ બે ભાગમાં વિભાજીત હતો. એક ભાગમાં બહેનોના ટેબલો હતા. તો બીજા ભાગમાં પુરુષોના ટેબલ હતા. ટેબલોની સામે જુદા જુદા દેશની વાનગીના ટેબલો પર સજાવીને રાખવામાં આવી  હતી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની પસંદગીની વાનગી લઈને પોતાના સ્નેહીઓ, મિત્રો કે કુટુંબીજનો સાથે ઈદ મુબારકની આપલે સાથે નાસ્તો કરી રહ્યા હતા. લગભગ ૩૦૦થી વધુ  વિવિધ દેશના મુસ્લીમો અત્યંત શિસ્તબદ્ધ રીતે ઇદનો આનંદ લઇ રહ્યા હતા. છતાં ક્યાય અવ્યવસ્થા કે કોલાહલનું નામોનિશાન ન હતું. હું અને ઝાહિદ એક ટેબલ પર મલેશિયન વાનગીઓ માણી રહ્યા હતા, ત્યાજ ઝાહીદ બોલી ઉઠ્યો,

“ડેડ,  માલડોનના મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન બધાને ઈદ મુબારક કરવા આવ્યા છે” મેં એ તરફ નજર કરી. એક ગોરા, લાંબા કદના, દુબળા પાતળા દેહધારી વ્યક્તિ બ્લેક સૂટમાં સસ્મિત સૌની સાથે મુસાફો અર્થાત હસ્તધૂનન કરી ઈદ મુબારક કરી રહ્યા હતા. તેમની આસપાસ ન કોઈ બોડીગાર્ડ હતા, ન કોઈ મદદનીશ, કે ન કોઈ પીએ. દરેક મુસ્લિમ પાસે તે ખુદ જતા અને જાણ્યા અજાણ્ય સૌને ઈદ મુબારક પાઠવતા હતા. થોડી મીનીટો હું તેમની સહજતા જોઈ રહ્યો. આપણા નેતાઓના સુરક્ષાચક્ર સાથે આ દ્રશ્યની તુલના અનાયસે પણ મારા જહેનમાં થઇ ગઈ.

મેં ઝાહિદને કહ્યું,

“આપણે તેમને મળવું જોઈએ”

પણ અમે કઈ વધુ વિચારીએ એ પહેલા તો મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન ખુદ અમારી પાસે આવી ચડ્યા. અને અમારી સામે સ્મિત કરતા અંગ્રેજી લેહજામાં કહ્યું,

“ઈદ મુબારક સર”

હું તુરત મારી ખુરસીમાંથી ઉભો થઇ ગયો. તેમના વિવેકને માન આપતા મેં  મારો હાથ ઈદ મુબારક કરવા તેમની સામે લંબાવ્યો. તેમણે તેના પ્રતિભાવમાં મારી હથેળીમાં તેમની હથેળીને એક કરતા હસ્તધૂનન કર્યું. મેં કહ્યું,

“આઈ એમ ફ્રોમ ઇન્ડિયન. કેઇમ હીયર ટુ સી યોર અમેરિકા”

“ઓહ, વન્ડરફૂલ. હોઉ યુ  ફીલ ઇટ ?”

“ઈટ્સ અ બ્યુટીફૂલ”

મારી આટલી વાત થઈ હશે ને ઝાહિદ અમારી વાતમાં જોડાયો. તેણે કહ્યું,

“હું ઓસ્ટ્રેલિયાના તાજ્માંનીયા રાજ્યના હોબાર્ટમાં રહું છું. અમે તમારા જેવા મેયરની શોધમાં છીએ”

અને ઝાહીદનું વિધાન સંભાળી મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સનના ચહેરા પર સ્મિત પ્રસરી ગયું.

“થેન્ક્સ” કહી તેઓ કઈ કહે તે પહેલા અન્ય મુસ્લીમો તેમની સાથે ફોટો પડાવવા આવી ચડ્યા. ઝાહીદે પણ એ તકનો લાભ લઇ મારો એક ફોટો તેમની સાથે તુરત લઇ લીધો.

અમે એ હોલમાં લગભગ એકાદ કલાક સૌની સાથે ઈદની ખુશી માણતા રહ્યા. ત્યાં સુધી મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન જરા પણ આડંબર વગર ઉભા ઉભા સૌને મળતા રહ્યા. તેમની સાદગી સાથેની એ નિષ્ઠા મને સ્પર્શી ગઈ.

ઇદનું અમારું બપોરનું ભોજન અમારે એક પાકિસ્તાનના રહેવાસી સૈયદ સાહેબને ફઝલ મુહંમદને ત્યાં લેવાનું હતું. તેઓ લાહોરના વતની છે. પણ છેલ્લા ત્રીસેક વર્ષોથી બોસ્ટનમાં જ રહે છે. સૈયદ સાહેબ ફિરોઝભાઈના જીગરી વડીલ મિત્ર હતા. થોડા સમય પહેલા જ તેમની આંખોની રોશની ખુદાએ લઇ લીધી હતી. છતાં તેમના વ્યવહારમાં ક્યાય કડવાસ કે નિરાશા ભાસતી ન હતી.તેમના સંતાનો મોટા થઇ ગયા હતા. તેથી તેનાથી અલગ રહેતા હતા. તેઓ પતિ પત્ની એકલા રહેતા હતા. પણ તેમના વ્યવહારમાં પ્રેમ અને લાગણી ભારોભાર અમે અનુભવી. મારી સાથે તેમણે ઘણી ચર્ચા કરી. તેમણે મને સૌ પ્રથમ પ્રશ્ન જે પૂછ્યો તે એ હતો કે,

“મોરારજી દેસાઈ તમારા શું થાય ?”

મેં કહ્યું, “કશું ન થાય. તેઓ ભારતના એક ઉત્તમ નેતા અને ગાંધીવાદી હતા. પણ મારા સગા કે સંબધી ન હતા”

“તમારી અટક દેસાઈ છે એટલે મને થયું કે તેઓ તમારા સબંધી થતા હશે” સૈયદ સાહેબ બોલાયા.

મેં કહ્યું,

“એવું નથી. તેઓ હિંદુ હતા અને હું મુસ્લિમ છું. મારી અટક એ મારા વડીલોને વ્યવસાયના કારણે મળી છે. મોગલ બાદશાહ જહાંગીરે મારા પર દાદાઓને દેસાઈગીરી આપી હતી. અર્થાત રેવન્યુ ઉઘરાવવાની સત્તા. એ પરથી અમાંરી અટક દેસાઈ પડી છે.”

મારો જવાબ સંભાળી સૈયદ સાહેબ ખુશ થયા. બપોરે ચારેક વાગ્યે તેમના ઘરેથી અમે વિદાય લીધી. ત્યારે મને જરા પણ અહેસાસ ન હતો કે મેં આ સૌ પ્રથમ ઈદ મારા સ્વજનો વગર વિતાવી છે. આંતર રાષ્ટ્રીય સ્વજનોએ મને મારા મૂળભૂત સ્વજનો કે મિત્રોની જરા પણ યાદ આવવા દીધી ન હતી. એ જ વિદેશમાં ઈદ ઉજવણીની સાચી ખુશી મારા માટે બને રહી.

1 Comment

Filed under Uncategorized