મહંમદ પયગમ્બર સાહેબના પ્રેરક જીવન પ્રસંગો : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

હઝરત મહંમદ પયગમ્બર (સ.અ.વ.)એ ઉત્તર સીરિયાની સરહદેથી દક્ષિણે હિન્દી મહાસાગર સુધી પોતાના રાજ્યનો ફેલાવો કર્યો હતો. આ વિશાલ રાજ્યના જુદાજુદા પ્રાંતોમાં પ્રજાપ્રિય શાસનતંત્ર સ્થાપવા પ્રાંતના હાકેમોની પસંદગી મહંમદ સાહેબ ખુદ કરતા. હાકેમ ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો પર વિશ્વાસ રાખી પ્રજાપ્રિય શાસન ચલાવવા કાબેલ છે કે નહિ તેની ચકાસણી પણ મહંમદ સાહેબ કરતા. જબલના પુત્ર મુઆઝને યમન પ્રાંતના હાકેમ તરીકે મોકલવાનો હતો. મહંમદ સાહેબએ મુઆઝને બોલાવ્યો અને પૂછ્યું,
“તારા પ્રાંતના રાજ્યકારભારમાં કઈ વસ્તુને પ્રમાણ માનીને નિર્ણય કરીશ ?”
મુઆઝે જવાબ આપ્યો,
“કુરાને શરીફની આયાતોને”
“પરંતુ કોઈ પ્રસંગને અનુરૂપ આયાત (શ્લોક) કુરાને શરીફમાં ન મળે તો ?” મહંમદ સાહેબે પૂછ્યું.
“ત્યારે હું પયગમ્બરનો દાખલો મારી સમક્ષ રાખીને વર્તીશ”
“પણ જો પયગમ્બરના દાખલામાં પણ એ મુજબની બંધબેસતી આજ્ઞા ન મળે તો ?”
“ત્યારે હું મારી અક્કલ હોશિયારીથી નૈતિક રીતે નિર્ણય કરીશ”
મહંમદ સાહેબ મુઆઝનો જવાબ સાંભળી ખુશ થયા. અને તેને ઉપદેશ આપતા કહ્યું,
“જયારે બે માણસો તારી પાસે ન્યાય માટે આવે ત્યારે બંનેની વાત સારી રીતે સંભાળ્યા વગર કદી ચુકાદો ન આપીશ”
********************
હઝરત મહંમદ સાહેબ ન્યાય, ઇન્સાફના ખુબ આગ્રહી હતા. એક વખત મખઝૂમ કબીલાની એક  સ્ત્રીએ ચોરી કરી. ઇન્સાફ માટે ફરિયાદી મહંમદ સાહેબ પાસે આવ્યો. ઔસામા બિન ઝૈદી પ્રત્યે મહંમદ સાહેબને ખુબ માન. આથી ચોરી કરનાર સ્ત્રી ઔસામા બિન ઝૈદીને સાથે લઈને મહંમદ સાહેબ પાસે આવી. ઔસામા બિન ઝૈદને જોઈ મહંમદ સાહેબ બોલી ઉઠ્યા,
“ઔસામા, શું તમે ન્યાયની વચ્ચે પડવા આવ્યા છો ?”
“મહંમદ સાહેબનો પ્રશ્ન સાંભળી ઔસામાની નજર શરમથી ઢળી પડી. મહંમદ સાહેબે સાથીઓને સંબોધતા કહ્યું,
“તમારી પહેલાની પ્રજા પૃથ્વી પરથી ભૂંસાઈ ગઈ છે. કારણ કે તેમણે ગરીબો મઝલુમો પ્રત્યે ઇન્સાફ કર્યો ન હતો. ખુદાના કસમ, જો ફાતિમાએ (મહંમદ સાહેબના પ્રિય પુત્રી) ગુનો કર્યો હોય તો એને પણ સજા કરું”
***********************
એક વખત હજરત મહંમદ પયગમ્બર (સ.ચ.વ)ને તેમના એક અનુયાયીએ પૂછ્યું, ‘મારા સારા ઉછેર અને સંસ્કાર માટે કોને જવાબદાર ગણી શકાય?’
મહંમદસાહેબે કહ્યું, ‘તારી માતાને.’
એ વ્યકિતએ પૂછ્યું,‘માતા પછી કોણ?’
‘તારી માતા’ ફરી એ જ જવાબ મળ્યો.
‘એ પછી કોણ?’
મહંમદસાહેબે ફરમાવ્યું, ‘એ પછી તારા પિતા.’
એક સહાબીએ મહંમદસાહેબને પૂછ્યું, ‘ઔલાદ પર મા બાપના શા હક્કો છે?’
આપે ફરમાવ્યું, ‘ઔલાદની જન્નત (સ્વર્ગ) અને દોઝક (નર્ક ) માબાપ છે.’
અર્થાત્ મા બાપની સેવાથી જન્નત મળે છે અને તેમની સાથેની નાફરમાની અને ગેરવર્તણૂકથી દોઝક મળે છે.
***************************
એક વાર મહંમદસાહેબ મુઆવઝની દીકરીની શાદીમાં ગયા. તેમને જોઇને બાળાઓ હજરત મહંમદ (સ.ચ.વ)ની આસપાસ ગોઠવાઇ ગઇ અને શહીદોની પ્રશંસા કરતાં ગીતો ગાવા લાગી. એક બાળાએ એ ગીતમાં એક કડી ઉમેરી, ‘ફીના નબીય્યુન યાસઅલમુ માફીગદા’ અર્થાત્ ‘અમારી વરચે એક નબી છે, જે કાલની વાત જાણે છે.’
મહંમદસાહેબ પોતાનાં વખાણ કે પ્રશંશા કયારેય સાંભળતા નહીં, એટલે તેમણે તરત ગીત ગાતી બાળાઓને રોકીને કહ્યું, ‘જે ગાતા હતા તે જ ગાઓ. આવી વાત ન કરો.’
***************************
મહંમદસાહેબને અવારનવાર સોનું-ચાંદી અને કમિંતી ચીજવસ્તુઓની ભેટો મળતી રહેતી, પણ પોતાની કુટીરમાં તે વસ્તુઓ એક રાત પણ તેઓ રાખતા નહીં. વસ્તુઓ જેવી આવે કે તરત તેને જરૂરતમંદોમાં તકસીમ (વહેંચી) કરી દેતા. એક રાત્રે તેમને બેચેની જેવું લાગવા માંડયું. કંઇ ચેન ન પડે. અંતે તેમણે પત્ની આયશાને પૂછ્યું, ‘આપણી છત નીચે પૈસા કે કંઇ સોનું-ચાંદી નથી ને?’આયશાને યાદ આવી જતાં બોલી ઉઠ્યા, ‘અબ્બા (અબુબક્ર) ગરીબો માટે થોડા પૈસા આપી ગયા છે. તે પડયા છે.’
રસૂલેપાક (સ.ચ.વ)એ ફરમાવ્યું, ‘અત્યારે ને અત્યારે તે પૈસા હાજતમંદોમાં વહેંચાવી દે. તને ખબર નથી, પ્રેષિતોની છત નીચે ધન ન હોય.’
*****************************
લડાઇના દિવસો ચાલતા હતા. યુવાનો મોટા પ્રમાણમાં લડાઇમાં જૉડાઇ રહ્યા હતા. એ દિવસોમાં કોઇકે મહંમદસાહેબને કહ્યું, ‘હે પયગમ્બર, હું અલ્લાહને વાસ્તે લડાઇમાં જવા ઇરછું છું.’
મહંમદસાહેબે તેને પૂછ્યું, ‘તારી મા જીવે છે?’
પેલા યુવાને કહ્યું, ‘હા.’
મહંમદસાહેબે ફરી પૂછ્યું, ‘શું કોઇ બીજું તેનું પાલનપોષણ કરનાર છે?’
યુવાને જવાબ આપ્યો, ‘ના.’
મહંમદસાહેબે કહ્યું, ‘તો જા, તારી માની સેવા કર, કારણ કે તેના ચરણોમાં જન્નત છે.’
****************************
મુસાફરીમાં એકવાર સાથીઓ સાથે હજરત મહંમદ પયગમ્બરસાહેબ પગપાળા જઇ રહ્યા હતા. ભોજનનો સમય થતા કાફલો એક જગ્યાએ રોકાયો. રાંધવા માટે સૌએ કામની વહેંચણી કરી લીધી. પયગમ્બરસાહેબે બળતણ ભેગું કરવાનું પોતાના માથે લીધું. સાથીઓએ કહ્યું, ‘આપ એ તકલીફ ન લો. એ કામ અમે કરી લઇશું.’
મહંમદસાહેબે બોલ્યા,
પણ હું મારી જાતને તમારા કરતાં ઉંચી નથી માનતો. જે પોતાને પોતાના સાથીઓ કરતાં ઉચ્ચ ગણે છે તેને ખુદા નથી ચાહતા.’
******************************
હજરત મહંમદ પયગમ્બરસાહેબની ઉંમર ૬૩ વર્ષની થવા આવી હતી. તેઓ બીમાર રહેતા હતા. તાવને કારણે અશકિત પણ ઘણી લાગતી હતી. આમ છતાં પોતાના બંને પિતરાઇઓ અલી અને ફજલનો ટેકો લઇ તેઓ નિયમિત સાથીઓને મળવા મસ્જિદમાં આવતા, નમાજ પઢતા, તે દિવસે પણ નમાજ પછી તેમણે સાથીઓને કહ્યું,
‘મારા સાથીઓ, તમારામાંથી કોઇને મેં નુકસાન કર્યું હોય તો તેનો જવાબ આપવા અત્યારે હું મોજૂદ છું. જૉ તમારામાંથી કોઇનું મારી પાસે કશું લેણું હોય તો જે કંઇ આજે મારી પાસે છે તે બધું તમારું છે.’
એક સાથીએ યાદ અપાવ્યું,
‘મેં આપના કહેવાથી એક ગરીબ માણસને ત્રણ દિરહમ આપ્યા હતા.’
મહંમદસાહેબે તેને તે જ ક્ષણે ત્રણ દિરહમ આપી દીધા અને કહ્યું,
આપણી લેણદેણ માટે આ જગતમાં શરમાવું સારું છે. જેથી ખુદાને ત્યાં કષ્ટ સહન કરવું ન પડે.’
ખુદાના આવા પાક-પ્યારા પયગમ્બરની વફાત મુસ્લિમ ચાંદ ૧૨ રબ્બીઉલ અવ્વલ, ૧૧ હિજરી ૮ જૂન ઇ.સ. ૬૩૨ના રોજ થઇ, પણ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે મહંમદસાહેબનો જન્મ અને વફાત ૧૨ રબ્વીઉલ અવ્વલ અર્થાત્ એક જ મુસ્મિલ તારીખે થયાં હતાં.
************************************
હઝરત મહંમદ પયગમ્બર(સ.અ.વ.)ને તેમના પુત્રી ફાતિમા અંત્યંત પ્રિય હતા. એક દિવસ હઝરત અલી મહંમદ સાહેબ પાસે આવ્યા. અને મસ્તક ઝુકાવી અદબથી વિનતી કરી,
“યા રસુલ્લીલાહ, ખાતુને જન્નત ફાતિમા સાથે નિકાહની દરખાસ્ત લઈને આવ્યો છુ.”
આપે હઝરત અલીની આ દરખાસ્ત અંગે પુત્રી ફાતિમાને પૂછ્યું. તેમણે મૌન રહી સંમતિ આપી. અને આમ નિકાહ કરવાનું નક્કી થયું. મહેરમાં આપવા માટે હઝરત અલી પાસે કશું ન હતું. અંતે બદ્રની લડાઈમાં મળેલું બખ્તર હઝરત ઉસ્માનગની (રદી)ને ૪૪૦ દીહરમમાં વેચી રસુલે પાક પાસે મુક્યા.
હઝરત મહંમદ પયગમ્બર સાહેબે પોતાની વહાલસોઈ પુત્રી ફાતેમાને દહેજમાં આપેલ વસ્તુઓ પણ ઇસ્લામમાં દહેજ પ્રથાની અવગણના વ્યક્ત કરે છે.આપે પ્રિય પુત્રી ફાતેમાને દહેજમાં વાણનો એક ખાટલો, એક ચાદર, ચામડાનો એક ગદેલો જેમાં રૂને બદલે ખજૂરની છાલ ભરેલી હતી, લોટ દળવાની બે ઘંટીઓ, પાણી ભરવાની એક મશક અને માટીના બે ઘડા આપ્યા હતા.
ખુદાના પયગમ્બર અને ઇસ્લામના મહાન ઘડવૈયા હઝરત મહંમદ પયગમ્બરે પોતાની વહાલસોઈ પુત્રીને આપેલ દહેજ આજના સંદર્ભમાં દરેક સમાજ માટે ઉપદેશાત્મક નથી લાગતો ?
*************************
જંગેબદ્ર (બદ્રના યુદ્ધ)માં પકડાયેલા કેદીઓને શી સજા કરાવી એ અંગે બધા વિચારી રહ્યા હતા. કોઈકે આ અંગે મહંમદ સાહેબને પૂછ્યું,
“યુધ્ધમાં પકડાયેલા કેદીઓને આપણે શી સજા કરીશું ?”
આપે ફરમાવ્યું,
“દરેક ભણેલો કેદી દસ દસ અભણોને લખતા વાંચતા શીખવે એ જ તેની સજા છે. દંડ છે.”
**************************
હઝરત મહંમદ સાહેબને “વહી” દ્વારા ખુદાઈ પયગામ મળતો. વહી સમયે આપને ઘણી માનસિક અને શારીરિક તકલીફ સહેવી પડતી.જયારે કોઈ ખાસ આધ્યાત્મિક મુશ્કેલી કે સમસ્યા પ્રસંગે તેમને કોઈ રસ્તો ન સૂઝતો ત્યારે તેઓ ખાવાપીવાનું છોડીને ચાદર વીંટાળી પડી રહેતા, ઈબાદત કરતા અને રડતા. કોઈ કોઈવાર તો કેટલાય દિવસો આમ જ વિતતા. તેમનું શરીર વારંવાર કંપવા લાગતું. અને જે નિર્ણય કે શબ્દ આપણા મુખમાંથી નીકળતા તેને વહી કે ખુદાનો સંદેશ કહેતા.
વહીને કારણે વારંવાર તેમણે અસાધારણ પીડા અને બેચેની થતી. તેની અસર હઝરત મહંમદ પયગમ્બર સાહેબના શરીર, સ્નાયુ અને મગજ પર ઊંડી થતી. એકવાર તેમની દાઢીમાં સફેદ વાળ જોઈ અબુબક્ર રડવા લાગ્યા. હઝરત મહંમદ સાહેબે તેમને ફરમાવ્યું,
“હા, વહી વખતે મને જે દર્દ થતું, કષ્ટ પડતું, તેના આ બધા પરિણામો છે. સુરે હુદ, સુરે અલવાકિયા, સુરે અલકરયા અને તેની સાથેની બીજી સૂરતોએ મારા કેશ સફેદ કરી નાખ્યા છે.”
*************************
હઝરત મહંમદ સાહેબને છેવટનો તાવ આવ્યો. શરીરે તેઓ ઘણા અશક્ત થઇ ગયા હતા. આમ છતાં એ મધરાત્રે જયારે મદીનાના લોકો ભર ઊંઘમાં હતા, ત્યારે આપ ફક્ત એક સાથીને સાથે લઇ શહેર બહાર કબ્રસ્તાનમાં ગયા. અને કબરોની વચ્ચે ધ્યાનમગ્ન અવસ્થામાં લાંબો સમય સુધી બેસી રહ્યા. અંતે ભારે હૈયે તેમણે ફરમાવ્યું,
“હે કબરવાસીઓ, તમને સર્વેને ખુદાતઆલા શાંતિ બક્ષે.તમને અને અમને ખુદાતઆલા ક્ષમા બક્ષે. એ દિવસે તમે સુખી થાવ જે દિવસે ખુદા તમને ફરીવાર જગાડે. તમે અમારાથી પહેલા ચાલ્યા ગયા છો અને અમે તમારી પાછળ જ આવીએ છીએ”
**************************
હઝરત મહંમદ સાહેબ ભોજનમાં ક્યારેક ઉંટ કે બકરાનું માંસ લેતા. પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમનો ખોરાક ખજુર અને પાણી અથવા જવની રોટી અને પાણી જ હતો. દૂધ અને મધ તેમને પસંદ હતા. પણ તે મોંઘા હોવાને કારણે તેઓ વધુ ન લેતા. એકવાર એક સાથીએ તેમને બદામનો લોટ આપ્યો અને કહ્યું,
“રસુલ્લીલાહ, આપ આવું જ ભોજન લો”
આપે ફરમાવ્યું,
“આ ઉડાઉ લોકોનો ખોરાક છે” એમ કહી તેમણે તે લેવાનો ઇનકાર કરી દીધો. ડુંગળી અને લસણ પ્રત્યે તેમને અણગમો હતો. ડુંગળી અને લસણ નાખેલો કોઈ ખોરાક તેઓ ખાતા નહિ. તેમની આજ્ઞાના હતી કે મસ્જિતમાં ખુદાની ઈબાદત માટે ડુંગળી કે લસણ ખાઈને કોઈએ ન આવવું. હઝરત અબૂ ઐયુબ જણાવે છે,
“એકવાર અમે ડુંગળી અને લસણ નાખી ભોજન બનાવ્યું. અને રસુલેપાકની સેવામાં મોકલ્યું. ભોજન આપે આરોગ્ય વગર પરત કરી દીધું. હું ગભરાઈ ગયો. અને રસુલેપાકની સેવામાં પહોંચી ગયો.અને પૂછ્યું,
“યા રસુલ્લીલાહ, આપે ભોજન લીધા વગર પરત કેમ પરત મોકલ્યું ?”
મહંમદ સાહેબે જણાવ્યું,
“ભોજનમાં ડુંગળી અને લસણની વાસ આવતી હતી. અલ્લાહના ફરિશ્તા રાત દિવસ મારી પાસે આવતા રહે છે. હું તેમની સાથે વાતો કરું છું. ફરિશ્તાઓને ડુંગળી અને લસણની વાસ પસંદ નથી. જેથી મેં ભોજન પરત મોકલી દીધું. પણ તમે ખુશીથી તેને ખાઈ શકો છો”
હઝરત અબૂ ઐયુબે મહંમદ સાહેબની વાત સાંભળી કહ્યું,
“જે વસ્તુ રસુલેપાકને પસંદ ન હોય તેને અમે કેવી રીતે પસંદ કરીએ ? આ બનાવ પછી અમે પણ ડુંગળી અને લસણનો ઉપયોગ ભોજનમાં કરવાનું છોડી દીધું.
********************************
એક વખત એક ચીંથરેહાલ ગરીબ મહંમદ સાહેબ પાસે આવ્યો. અને બોલ્યો,
“યા રસુલ્લીલાહ, કેટલાય દિવસોથી ભૂખ્યો છું. કઈ ખાવનું હોય તો આપો”
આપે આપના ઘરમાં પૂછ્યું,”કઈ ખાવાનું છે ?”
જવાબ મળ્યો, “પાણી સિવાય કશું જ નથી”
આપે સાથીઓને ફરમાવ્યું,
“કોઈ છે જે આ ગરીબને આજે પોતાનો મહેમાન બનાવે ?”
મહંમદ સાહેબના પ્રખર અનુયાયી હઝરત અબૂ તલહાએ ઉભા થઇ કહ્યું,
“યા રસુલ્લીલાહ, હું આજે તેને મારો મહેમાન બનવું છું”
અને અબૂ તલહા એ ગરીબને લઇ પોતાના ઘરે પહોંચ્યા. મહેમાનને બેઠકમાં બેસાડી અંદર જઈ તેમણે પત્નીને પૂછ્યું, ” કઈ ખાવાનું છે ?”
“માત્ર તમારા જેટલું જ ખાવાનું બાકી છે” પત્નીએ જવાબ આપ્યો.
થોડું વિચારી હઝરત અબૂ તલહાએ પત્નીને કહ્યું,” ઘરના તમામ ચિરાગો બુઝવી નાખો”
પછી અંધારામાં પેલા ગરીબને બોલાવી તેને ખાવાનું પીરસ્યું. અને પોતે પણ તેની સાથે બેઠા. અંધારમાં પેલો ગરીબ ખાતો રહ્યો. અબૂ તલહા અંધારામાં એવી રીતે હાથ મો ચલાવતા રહ્યા જાણે પોતે પણ મહેમાન સાથે જમતા ન હોય ! ગરીબ મહેમાને પેટ ભરીને ભોજન કરાવી વિદાય કર્યો. મહેમાનની વિદાય પછી પત્નીએ પૂછ્યું, “તમે ગરીબ મહેમાનને ભરપેટ જમાડ્યો અને તમે અંધારમાં જમવાનો દેખાવ કેમ કરતા રહ્યા ?”
 
હઝરત અબૂ તલહાએ કહ્યું, “તમે તંગી ભલે ભોગાવો પણ ગરીબ મઝલુમોને શકાય તેટલું આપો”

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઈબાદત અને ઝકાતનો માસ : રમઝાન :: ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

 

 

 ભારતના અનેક ધર્મોના સહઅસ્તિત્વમાં સમાયેલી સમાનતા ઉપવાસ, સૌમ કે રોજા જેવી ધાર્મિક માન્યતાઓમાં પણ દેખાય છે. હિંદુ સમાજમાં શ્રાવણ માસ, જૈન સમાજમાં પર્યુષણ માસ અને મુસ્લિમ સમાજમાં રમજાન માસ આવા સુભગ સમન્વયની સાક્ષી પૂરે છે. ઉપવાસ, રોજા કે સૌમ એ મુખ્યત્વે શરીર અને આત્માની શુદ્ધિનો માર્ગ છે. વર્ષના ત્રણસો પાંસઠ દિવસોમાં માત્ર ત્રીસ રોજા ગુનાઓને ધોવા અને ખુદાની ઇબાદતમાં લીન થવા ઓછા છે. તેથી જ દરેક મુસ્લિમ એ દિવસોમાં નૈતિક મૂલ્યોના આચરણ સાથે નમાજ, જકાત-ખેરાત દ્વારા સવાબ (પુણ્ય) કમાવાનો નિષ્ઠાપૂર્વક યત્ન કરે છે. મુસ્લિમ વકીલ આ માસમાં કેસ લડવાનું કે ચલાવવાનું ટાળે છે. મુસ્લિમ વેપારીઓ ધંધામાં નૈતિકતાને પ્રાધાન્ય આપે છે. આંગણે આવેલ ગરીબ-ગુરબાને પાછા કાઢવાનો આ માસ નથી. પાસપાડોશી, સગાંસંબંધી અને આપણા આશરે જીવતા દરેક માનવીને છુટા હાથે દાન કરવાનો આ માસ છે. માલમિલકત, પૈસા, સોનું-ચાંદી જે કંઇ મુસ્લિમ પાસે હોય તેના સરવાળાના અઢી ટકા જકાત પેઠે કાઢવા દરેક મુસ્લિમ માટે ફરજિયાત છે. જકાત એટલે દાન. એ ઇસ્લામનો સમાન સમાજ રચના માટેનો આગવો સિદ્ધાંત છે. રમઝાન માસમાં જકાત-ખૈરાત આપવામાં કોઇ પણ સાચો મુસલમાન અચકાતો નથી. કારણ કે જકાતમાં મનચોરી એ પાપ છે.

ઇસ્લામમાં રોજા દરેક મુસ્લિમ માટે ફરજીયાત કરવામાં આવ્યા છે. આ અંગે કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે,

“તમારા ઉપર રોઝા ફર્ઝ કરવામાં આવ્યા છે. જેવી રીતે તમારી પહેલાના લોકો પર ફર્ઝ કરવામાં આવ્યા હતા”  

રોઝા કે ઉપવાસનો અર્થ સ્પષ્ટ કરતાં શરિયતમાં જણાવવામાં આવ્યું છે,

સવારે સૂરજ ઊગે એ પહેલાંથી અને સૂરજ આથમેં ત્યાં સુધી ખાવાની, પીવાની અને સ્ત્રી સહવાસની પાબંદી સ્વીકારી, ખુદાની ઇબાદતમાં મશગૂલ રહેવું એટલે રોઝો.’

ખુદાએ રોઝા ફર્ઝ કર્યા હોયને રોઝા અંગે અનેક હિદાયાતો કુરાને શરીફ અને હદીસોમાં આપવામાં આવેલા છે. રોઝાની મહત્તા વ્યકત કરતા હઝરત અબુ હરૈરએ કહ્યું છે,

“રોઝા દોઝક (નર્ક)થી બચવાની ઢાલ છે”

“રોઝદાર અપશબ્દ ન બોલે, સંભોગ ન કરે જહાલાતની વાતો ન કરે. જો કોઈ માણસ તેને સાથે લડવા આવે અને અપશબ્દ કહે તો તેને સબ્રથી કહીદે કે મારે રોઝો છે”

હઝરત મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું છે,  

“જો કોઈ માનવીની સ્ત્રી, બાળકો, જાનમાલ, ઔલાદ અને પાડોશીના હક્કો અદા કરવામાં કઈ ગફલત(ભૂલ) થી જાય તો તે ગફલતના બદલામાં તે રોઝા, નમાઝ અને ખૈરાત (દાન) અદા કરશે તો તેની ગફલત (ભૂલ) ખુદા માફ કરી દેશે”

“જન્નતમાં એક દરવાજો છે જેને ‘રય્યન’ કહેવામાં આવે છે. તેમાંથી કયામતના દિવસે દરેક રોઝદાર જન્નતમાં દાખલ થશે. એ સિવાય કોઈ એ દરવાજામાંથી દાખલ થઇ શકશે નહિ”

“રમઝાન આવે છે ત્યારે દોઝકના દરવાજા બંધ થઇ જાય છે, અને જન્નતના દરવાજા ખુલી જાય છે”

“જે માનવી ઈમાન સાથે સવાબની અપેક્ષાએ લયલતુલ કદ્રની રાતે જાગતો રહેશે, તેના આગલા ગુનાહ માફ થઇ જશે. જે માનવીએ ઈમાન સાથે રમઝાનના રોઝા રાખશે તેના પણ આગલા ગુનાહો માફ થઇ જશે”

“જે માનવી રોઝામાં જુઠ્ઠું બોલવાનું અને તેના પર અમલ કરવાનું ન છોડે, તેનું ખાવાપીવાનું છોડાવાનું   ખુદાને ત્યાં કોઈ જ મહત્વ નથી”

કુરાને શરીફમાં ફરમાવ્યું છે,

“માનવીનું દરેક કાર્ય પોતના માટે છે. અલબત્ત તેના રોઝા મારા (ખુદા) માટે છે. હું પોતે જ તેનો બદલો આપીશ”

હઝરત અનસ કહે છે,

“રમઝાન માસમાં મહંમદ સાહેબે પત્નીઓને ન મળવાની કસમ ખાધી હતી. આપ ૨૯ દિવસ એક જ ઓરડામાં રહ્યા. ૨૯ દિવસ પછી આપ તે ઓરડામાથી બહાર આવ્યા. ત્યારે કોઇ કે પૂછ્યું, ‘આપે તો રમઝાન મહિના દરમિયાન પત્નીઓથી દૂર રહેવાની કસમ ખાધી છે ને” મહંમદ સાહેબે ફરમાવ્યું.’ મહિનો ૨૯ દિવસનો પણ હોય છે”

હઝરત હસન બસરી કહે છે,

“રોઝદાર માટે કુલ્લી કરવી અને પાણીથી  ઠંડક મેળવવી વાંધાજનક નથી”

મહમદ સાહેબે ફરમાવ્યું છે,

“જો રોઝદાર ભૂલથી કઈ ખાઈ લે અથવા પી લે તો રોઝો ન તોડે બલકે તે રોઝો પુરો કરે”

હઝરત અબુ હરૈરએ કહ્યું છે,

“જો રોઝદાર ઉલટી કરે તો રોઝો તૂટતો નથી. કારણ કે અંદરથી નકામો ખોરાક બહાર આવે છે, પેટમાં દાખલ થતો નથી”

ઇસ્લામમાં રમઝાન માસમાં રોઝા રાખવાનું અનેક ગણું આધ્યાત્મિક મહત્વ છે. કારણે કે રમઝાન

માસમાં જ  કુરાને શરીફનું અવતરણ થયું છે. આ ઉપરાંત ખુદાની ઉતરેલી અન્ય તમામ કીતાબોનું અવતરણ પણ રમઝાનમાં જ થયું છે. હઝરત ઇબ્રાહિમ(અ.સ.)અને અન્ય પયગમ્બરોને આ જ માસની પહેલી થી ત્રીજી તારીખ સુધીમાં જ સહીફેનું અવતરણ થયું હતું. સહીફે અન્ય પયગમ્બરો પર ઉતરેલ ખુદાના આદેશનો સંગ્રહ છે. હઝરત દાઉદ(અ.સ.)ને આ જ માસની ૧૨ થી૧૮ તારીખ દરમિયાન “જુબુર”નું અવતરણ થયું હતું. હઝરત મુસા(અ.સ.)ને આ જ માસની ૬ઠ્ઠી તારીખે “તૌરાત”નું  અવતરણ થવો આરંભ થયો હતો. હઝરત ઈસા (અ.સ.)ને આ જ માસની  ૧૨ થી ૧૩ તારીખ  દરમિયાન “ઈંજીલ”નું અવતરણ થયું હતું. એ દ્રષ્ટિએ દરેક મુસ્લિમ માટે રમઝાન માસ અંત્યંત પવિત્ર માસ છે.  

Leave a comment

Filed under Uncategorized

આદર્શ મુસ્લિમના લક્ષણો : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

 

હઝરત મહંમદ પયગમ્બર સાહેબ(સ.અ.વ.)નું સમગ્ર જીવન માનવ સમાજ માટે આદર્શ રૂપ છે. તેઓ ઈબાદત, માનવતા અને વિશ્વ બંધુત્વના સાચા ઉપાસક હતા. તેમણે જીવનમાં આપનવેલ સાદગી, સદાચાર અને નૈતિકતાના આદર્શો દરેક મુસ્લિમે અપનાવવા જેવા છે. આ આદર્શોનું પાલન કોઈ પણ આમ મુસ્લિમને આદર્શ મુસ્લિમ બનાવવાનો સરળ માર્ગ છે. જીવનમાં તેને શબ્દશઃ અપનાવવાથી સાધારણ મુસ્લિમ ખુદામય બનીશે. તેનું જીવન સુખ,ચેન અને સુકુનની મહેકી ઉઠશે. માટે તે આદર્શો દરેક મુસ્લિમ માટે જાણવા અને અમલમાં મુકવા અત્યંત જરૂરી છે.

v  જે મુસ્લિમ ઈશ્વર કે ખુદા અભિમુખ રહેવા હંમેશા જાગૃત અને પ્રયત્નશીલ રહે છે.

v  જે મોમીનની ઈબાદત નિર્મળ અને પવિત્ર હોય છે. કારણ કે ઈબાદત સૌના અને પોતાના  કલ્યાણ માટે હોય છે, કોઈની બુરાઈ કે કોઈના નુકશાન માટે ઈબાદત નથી થતી. એવી ઈબાદત ખુદાને સખ્ત નાપસંદ છે.

v  સાચો મુસ્લિમ હંમેશા ઇબાદત દ્વારા ખુદામય રહે છે. એ ઇબાદતમાં કયારેય ગફલત નથી કરતો. બલકે તેના જીવનનો મકસદ ખુદાની ઈબાદત જ હોય છે. કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે, “જે લોકો પોતાની ઈબાદતને રક્ષતા રહે છે, ઉઠતા, બેસતા કે ઊંઘમાં પડખા ફેરવતા હોય ત્યારે પણ ખુદાની ઈબાદત કે સ્મરણ કરતા રહે છે, તેની હિફાઝત ખુદા કરે છે.”

v  સાચો મોમીન ખુદાના પ્રેમ અને કરુણા વિષે કયારે નાસીપાસ કે શંકાશીલ બનતો નથી. ખુદાને આપેલ નેમતો અને મુશ્કેલીઓ પણ હસતા હસતા સ્વીકારી લે છે.

v  જે મુસ્લિમ ક્ષમા કરે છે તે મામલો સુધારી લે છે. જે મુસ્લિમ ગુસ્સો કરે છે તે સંબંધો બગાડી નાખે છે.

v  જે ગુસ્સો ગળી જાય છે અને ક્ષમા આપે છે તે અહેસાન કરે છે.

v  જે ખુદાને પરમ દયાળુ માને છે. તેની કરુણા અને રહેમતને સર્વોપરી સમજે છે. ખુદાના ઇન્સાફને સ્વીકારે છે. આમલ અર્થાત કર્મના ફળની નિશ્ચિતતાને કયારેય ભૂલતો નથી. કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે “રહમતી સબકતા ગઝબી” અર્થાત મારી કરુણા મારા કોપ કરતા અનહદ છે”

v  કુરાને શરીફમાં ફરમાવ્યું છે, “ઇન્નારબ્બી ગફુરૂર રહીમ” અર્થાત મારો ખુદા રક્ષણહાર, ક્ષમાવાન અને અત્યંત દયાળુ છે” આ વિચારને દ્રઢપણે માનનાર અને જીવનમાં અપનાવનાર ખુદાનો  સાચો બંદો છે.

v  જે માને છે કે માતા, પિતા કે કોઈ પણ દુન્વઈ માનવી કરતા ખુદા વધુ પ્રેમાળ, દયાળુ છે. ખુદા આપખુદ નથી. તેનો ઇન્સાફ અટલ છે.

v  સાચો મુસ્લિમ વિપત્તિઓ-મુશ્કેલીઓમાં સબ્ર કરે છે. પોતાની મુશ્કેલીઓ-યાતનાઓ બીજા પર નથી નાખતો. ખુદાને તેને માટે જવાબદાર નથી ઠેરવતો. પણ સબ્ર કરી તે સહી લે છે. કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે, ” ઇન્નલ્લાહ મઅસ સાબરીન” અર્થાત અલ્લાહ સબ્ર કરનારાઓ સાથે છે.

v  મુસ્લિમ પોતાના ઘરે આવનાર મહેમાનને એવી રીતે સાચવે કે મહેમાનને પોતાનું ઘર કે કબીલો યાદ ન આવે. મહેમાન આવતા પહેલા ખુદા તેની રોજી તમારા ઘરે મોકલી આપે છે. માટે મહેમાનને સાચવવા એ આદર્શ મુસ્લિમ માટે ફરજીયાત છે.

v   જે મુસ્લિમ વચનમાં પાકો, સાક્ષીમાં સાચો, અમાનત સાચવવામાં વિશ્વનીય હોય. કરાર, ઠરાવ

 કે વચનમાં વિશ્વનીય હોય.

v  જેની નજર નિર્મળ, રહનસહન પાક, વ્યવહાર શુદ્ધ, ઈરાદા નેક અને વાણી પવિત્ર હોય તે આદર્શ મુસ્લિમ છે.

v  જેની ઈચ્છાઓ, અભિલાષાઓ ખુદા પર દ્રઢ હોય. જે ખુદામય હોય. ખુદાને જ માલિક માનતો હોય. હર પલના શ્વાસ માટે પણ ખુદાનો શુક્ર અદા કરતો હોય.

v  જે ખુદાને “ખૈરુલહાફિઝીન” અર્થાત માનવજાતનો શ્રેષ્ટ રક્ષક માનતો હોય.

v  અલ્લાહે જે કઈ આપ્યું છે તેનો હર પળ જે શુક્ર અદા કરતો રહે છે.

v  અલ્લાહે બક્ષેલ સ્થાવર જંગમ મિલકતમાંથી ગરીબો, મહેરુમો અને જરૂરતમંદોને નિયમિત જકાત-ખેરતા અર્થાત દાન આપતો હોય.

v  રમઝાન માસમાં જે મોમીન પાબંદીથી રોઝા રાખે છે, નમાઝ પઢે છે. અને પ્રમાદી વર્તન નથી કરતો.

v  મન, વચન અને કર્મથી જે માનવી કોઈના મન હદયને ઠેસ લાગે તેવું વર્તન કે ભાષા ઉચ્ચારતો નથી, અને એવું થઇ જાય ત્યારે ક્ષમા માંગતા કે આપતા ખચકાતો નથી તે આદર્શ મુસ્લિમ છે.

v  યતીમો (અનાથો), નિર્બળો, હતભાગીઓ અને નિઃસહાય દિન દુઃખીઓ તરફ માયાળુ અને સહાયક વ્યવહાર રાખનાર.

v  જે વ્યાજ લેતો નથી.  પણ કર્ઝે હસના અર્થાત ખુદા આપે ત્યારે કરજ મને પાછું આપજે, અન્યથા અલ્લાહના નામે તે તને માફ છે, તેવું કર્ઝ આપવા ઉત્સુક હોય.

v  કર્ઝ લેનાર પાસેથી કર્ઝ પરત મેળવવા જે યાતના નથી આપતો, કડવા વેણ નથી સંભળાવતો. અને સબ્રથી કામ લે છે તે આદર્શ મુસ્લિમ છે.

v  જે પાડોશી સાથે સ્વજનો જેવો જ વ્યવહાર કરે. પાડોશી ભૂખ્યો હોય તો પોતાનું ભોજન તેને જમાડી રાજી થાય. પોતાના કાર્યોથી પડોશીને મદદ રૂપ થાય છે.

v  જે ઝગડો ન કરે, હુલ્લડ, ચોરી, લુંટ, બળાત્કાર, ભ્રષ્ટાચાર વગેરે અસામાજિક અપકૃત્યોથી દૂર  રહે, તે સાચો મોમીન છે.

v   જે ફૂજુલ ખર્ચ નથી કરતો. કંજુસાઈ અને કરકસર વચ્ચેનો ભેદ જે સમજે છે.

v  ભલાઈ, નેકી, અહેસાન, ખિદમત અને માનવતાના કાર્યોમાં જે હંમેશા અગ્રીમ રહે છે. તે આદર્શ મુસ્લિમ છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી. વાયવા : ૨૦ જુન ૨૦૧૩

Originally posted on Prof. Mehboob Desai's Blog:

IMG_1645

IMG_1643

</p/>
</p><p>એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી. વાયવા : ૨૦ જુન ૨૦૧૩

મ.કૃ.ભાવનગર વિશ્વ વિદ્યાલયના ઇતિહાસ ભવનના અધ્યક્ષ પ્રા.એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી.વાયવા નિમિત્તે લેવાયેલ તસ્વીર. ૨૦ જુન ૨૦૧૩,સમય ૧૨.૩૦.
તસ્વીરમાં રેફરી તરીકે ઉપસ્થિત રહેલા પ્રોફે. પ્રફુલ્લા રાવળ, માર્ગદર્શક પ્રોફે. મહેબૂબ દેસાઈ અને ડીન ડૉ.હનુભાઈ ચાવડા. મહાનિબંધ અંગે રજૂઆત કરતા એમ.જે.પરમાર

View original

Leave a comment

Filed under Uncategorized

એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી. વાયવા : ૨૦ જુન ૨૦૧૩

IMG_1645

IMG_1643

</p>
<p>એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી. વાયવા : ૨૦ જુન ૨૦૧૩

મ.કૃ.ભાવનગર વિશ્વ વિદ્યાલયના ઇતિહાસ ભવનના અધ્યક્ષ પ્રા.એમ.જે.પરમારના પીએચ.ડી.વાયવા નિમિત્તે લેવાયેલ તસ્વીર. ૨૦ જુન ૨૦૧૩,સમય ૧૨.૩૦.
તસ્વીરમાં રેફરી તરીકે ઉપસ્થિત રહેલા પ્રોફે. પ્રફુલ્લા રાવળ, માર્ગદર્શક પ્રોફે. મહેબૂબ દેસાઈ અને ડીન ડૉ.હનુભાઈ ચાવડા. મહાનિબંધ અંગે રજૂઆત કરતા એમ.જે.પરમાર

1 Comment

June 21, 2013 · 12:44 AM

રમઝાનની રૂહાની અને જિસ્માની તૈયારીઓ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

જુલાઈ માસના બીજા સપ્તાહથી ઇસ્લામના પવિત્ર રમઝાન માસનો આરંભ થઇ રહ્યો છે. પણ તેની તૈયારી રૂપે મોટાભાગના મુસ્લિમો કશું કરતા નથી. રહીમભાઈના પુત્રના નિકાહ હોય તો રહીમભાઈ એક વર્ષ અગાઉથી હોલ બુક કરાવવાની ચિંતા કરશે. અને તેની તૈયારીમાં લાગી જશે. મુસાભાઈની  સાલગિરાહ આવે તો સૌ સાલગિરાહની ઉજવણીનું અગાઉથી આયોજન કરવામાં લાગી જશે.પણ ઇસ્લામના અમુલ્ય પવિત્ર માસ રમઝાન માટે આપણે કયારેય કોઈ પૂર્વ તૈયારી કરતા નથી. રમઝાન માસની બે રીતે પૂર્વ તૈયારી થઇ શકે. રૂહાની અને જિસ્માની.

રૂહાની તૈયારી એટલે મન હદયથી ઈબાદતમાં  લાગી જવાની તૈયારી. રમઝાન એક એવો માસ છે, જેમાં દરેક મુસ્લિમ તન, મન અને ધનથી અઢળક પુણ્ય કમાવા પ્રયાસ કરે છે. પણ એ માટે બિલકુલ તૈયારી કરતો નથી. પવિત્ર રમઝાન માસમાં પુણ્ય કમાવાના બે માર્ગો છે. એક ઈબાદત અને બીજો સદ્કાર્યો. ઈબાદત માંગે છે એકાગ્રતા અને પાબંદી. ઇબાદતમાં નમાઝ અને કુરાને કુરાનેશરીફની તિલાવત (કુરાનેશરીફનું પઠન) મુખ્ય છે. આખું વર્ષ ઝીંદગીના માર્ગમાં ભાગતો રહેલો માનવી એકદમ રમઝાન માસના આરંભ સાથે નમાઝ અને કુરાને કુરાનેશરીફની તિલાવત જેવી ઇબાદતમાં પલોટાઈ જાય એ કહેવામા સરળ લાગે છે. પણ હકીકતમાં એ અત્યંત મુશ્કેલ છે. રમઝાન માસના એકાદ માસ કે સપ્તાહ પૂર્વે દરેક મોમીને પોતાની જાતને દુનિયાદારીના વાતાવરણમાંથી મુક્ત કરી, નમાઝ અને  કુરાને શરીફની તિલાવતમાં સક્રિય કરવાની કોશિશ કરવી જોઈએ. અલબત્ત તેના એ પ્રયાસમાં તેને ધીમે ધીમે સફળતા મળશે. અને જયારે રમઝાન માસ શરુ થશે ત્યારે તે તેના આધ્યત્મિક વાતાવરણમાં પોતાની જાતને ઢાળવામાં સફળ થશે. પરિણામે ઇબાદતમાં એક્ગ્રતા કેળવાશે. અને સમગ્ર રમઝાન માસ દરમિયાન પાંચ વક્તની નમાઝ અને કુરાને કુરાનેશરીફની તિલાવત એકાગ્રચિતે અદા કરી શકશે.

ઈબાદત સાથે સદવર્તન અને સદ્કાર્ય પણ રમઝાન માસમાં અત્યંત અનિવાર્ય છે. સદવર્તન માટે બુરા મત દેખો, બૂરા મત સૂનો, બૂરા મત સોચો અને બૂરા મત કહોનો મંત્ર કેન્દ્રમાં છે. રોઝા દરમિયાન રોઝદારે આ ચારે ગુણો ફરજીયાત પાળવા પડે છે. અને એ માટે રમઝાન પૂર્વે તેની તૈયારી કરવી જરૂરી છે. માનવી પોતાની સારી નરસી આદતોમાંથી તુરત મુક્ત થઈ શકતો નથી. કારણ કે શૈતાનને બાંધવો મુશ્કેલ છે, પણ તેને મુક્ત કરવો સહેલો છે. આપણે સૌ આપણા મન હદયને પૂછીએ કે આપણે રમઝાન પૂર્વે શૈતાનને બાંધવાની કોશિશ કરીએ છીએ ખરા ?   

જિસ્માની અર્થાત ભૌતિક તૈયારીઓ. જેમાં માનવીની દિનચર્યાથી માંડીને રમઝાન માસમા કરવાના  અને ન કરવાના કાર્યોનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે દરેક મુસ્લિમની દિનચર્યામા વ્યવસાય-નોકરી, સામાજિક વ્યવહાર અને આરામ કેન્દ્રમાં હોય છે. આવી રોજની દિનચર્યામા મોટે ભાગે કોઈ નિયમિતા કે પાબંદી નથી હોતા. સામાન્ય સંજોગોમાં દરેક મુસ્લિમ પોતાની અનુકુળતા મુજબ દિવસનું આયોજન કરતો હોય છે. પણ રમઝાન વિશિષ્ટ માસ છે. પાબંદી સાથેની ઈબાદતનો માસ છે. તેમાં વ્યક્તિની સમગ્ર દિનચર્યામા આમુલ પરિવર્તન આવે છે. દરેક મુસ્લિમની દિનચર્યામાં એક પ્રકારની નિયમિતતા અને નૈતિકતા આવે છે. કારણ કે આખા માસ દરમિયાન ઈબાદત કેન્દ્રમાં હોય છે. શક્ય તેટલું પુણ્ય કમાવાની જીજીવિષ હોય છે. આ માસમાં સહેરી (રોઝા પૂર્વેનું વહેલી સવારનું ભોજન) માટે સવારે વહેલા ઉઠવાથી માંડીને રાત્રે સુવા સુધી દરેક મુસ્લિમ ઈબાદત અને સત્કાર્યોમાં ગુંથાયેલો રહે છે. પણ એ માટે ન તો તેણે અગાવથી આયોજન કયું હોય છે, ન  તો તેણે પોતાની જાતને એ માટે માનસિક રીતે તૈયાર કરી હોય છે. જેમ કે,             

૧. રમઝાનના આગમન પૂર્વે સમાન્ય રીતે આપણને વહેલા ઉઠવાની આદત હોતી નથી. અને ફઝર(પ્રભાત)ની નમાઝ માટે ઉઠીયે તો પણ નમાઝ પછી પાછા એકાદ ઊંઘ લઇ લેતા હોઈએ છીએ. રમઝાન માસ ઈબાદત અને તપનો માસ છે. તેમાં ઊંઘ અને આરામ કરતા અવિરત ઈબાદત અનિવાર્ય છે. રમઝાન પૂર્વે દરેક મુસ્લિમે એ માટે પોતાની જાતને માનસિક અને શારીરિક રીતે તૈયાર કરવી જરૂરી છે.

૨. વહેલા ઊઠવા માટે આનુસંગિક વસ્તુઓની તૈયાર પણ જરૂરી છે. જેમ કે વહેલા ઊઠવા માટે મોટે ભાગે આપણે સૌ એલાર્મનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ. પણ આખું વર્ષ આપણે તેની સામે પણ જોયું હોતું નથી. તેના સેલ અને તેની કન્ડીશન તપાસી હોતી નથી. અને રમઝાન માસ શરુ થાય ત્યારે આપણેને તેનો ખ્યાન આવે છે. માટે રમઝાનના આગમન પૂર્વે એલાર્મ જેવી આનુસંગિક વસ્તુઓ કાર્યરત કરી લો.

૩.  સહેરીના એકાદ કલાક પહેલા ઉઠવાનો આગ્રહ રાખો. જેથી સહેરી પૂર્વે તહજ્જુદની નમાઝ અદા થઇ શકે. એ માટે પણ મન અને શરીરને તૈયાર કરો.

૪.  નોકરી-ધંધામાં કે વ્યવસાયના વ્યવહારો જાળવવા ક્યારેક અસત્ય આચવું કે બોલવું પડે છે. એવા સંજોગો રમઝાન માસમાં ન ઉદભવે તેનું અગાઉથી આયોજન કરો.

૫.  રમઝાન માસ દરમિયાન ટાળી શકાય તેવા વેપારીક કે નોકરીને લગતા પ્રવાસો માર્યાદિત કરો. કારણ કે આપણા પ્રવાસો આપણા રોઝા અને ઇબાદતમાં ખલેલ કરે છે. અગાઉથી પ્રવાસના કાર્યોનું એવી રીતે આયોજન કરો કે રમઝાન માસમા આપ તેનાથી મુક્ત રહી ઇબાદતમાં એકાગ્રતા સાધી શકો.

૬.  રમઝાન માસ દરમિયાન દરેક મુસ્લિમ ઝકાત અર્થાત ફરજીયાત દાન કરે છે. રમઝાન માસના આગમન પૂર્વે ઝકાતનું સંપૂર્ણ આયોજન કરી રાખો. દરેક મુસ્લિમ પોતાની આવકના અઢી ટકા ઝકાત (દાન) તરીકે કાઢે છે. દરેક મુસ્લિમે પોતાની સ્થાવર-જંગમ મિલકત અને આવકના અઢી ટકાની રકમ વર્ષ દરમિયાન કેટલી થાય છે, તે રમઝાન પૂર્વે નક્કી કરી લેવું જોઈએ. એ રકમ કેટલી અને કઈ સેવાકીય સંસ્થાઓમાં, ક્યા જરૂરતમંદ જાણીતા કે અજાણ્યા સ્વજનનો આપવાની છે તે પણ નક્કી કરી લેવું જરૂરી છે. જેથી છેલ્લે ઘડીએ દ્વિધા ઉત્પન ન થાય. અથવા ઝકાતની રકમ યોગ્ય સંસ્થા કે માનવી સુધી પહોંચાડવાનું રહી ન જાય.

રમઝાનને હજુ બે સપ્તાહ બાકી છે. ચાલો આપણે ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખી તેની થોડી તૈયારી કરીએ.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Ups and Downs of Ghogha : As a Port Town : Prof. Mehboob Desai

1. Background :

Ghogha was an important port of Gundighadh of Valbhi state. It is an ancient port, situated south east to Saurastra, at sea shore, 64 K.M. away from estuary of Khambhat and 18 K.M. away from Bhavnagar district. Shellfish named Ghoghla is found on some of the coastal area of Saurastra; Once upon a time such fishes were found in huge quantity at sea shore of Ghogha. It is believed that due to this fish, port is named Ghogha. It is also believed that as sailors of Ghoghari community resided at Ghogha, it was named as ‘Ghogha’. Sailors of Ghoghari community had very strong and tough bodies. Other people were got afraid of them. And that is why people residing in nearby ports Surat, Bharuch, of Ghogha , used to sing a song for their children to make them sleepy, “Suo suo bava ghoghara avya”. Same way a very famous proverb witnessing portal business between Ghogha and foreign countries is also necessary “Lankani Ladi ane Ghoghano var”1 (Bride of Lanka and Groom of Ghogha) Such traditional sentences preserves the ancient versions.

2. History of Ghogha:

2.1 Ghogha in Ancient Era

Scriptures created between fifth century B.C. and second century B.C. also mentioning the relations between sea shore of Gujarat and other nations. Due to longer coastal area of Gujarat and lots of small as well as big ports on cost, business relation is very ancient with foreigners .Though there is no authentic content as a proof is available. But our proverb highlighting those relations like “Lankani Ladi ne Ghoghano var” Such proverb shows that the Gujaratee residing at Lanka had matrimonial relationship with the original inhabitants of Ghogha near Bhavnagar. In the sixth century Gujaratees got settled in Java and there they established organization. That is a historical fact. About Java, there are also some well-known proverbs and tales. “ Je jay jave te kadi pachcho na aave, ane aave to pariyana pariya chave tetalu dhan laave”.It seems that from this proverb , many of Gujaraties who went to Java, got settled there and earned plenty of wealth. “Dipvans” (4th Century) and ‘Mahavans”(Sixth Century) , these Pali books, created in Cylon, express the relationship between merchants of Gujarat and Cylon (presently known as Shrilanka ). There are all possibilities that, Ghogha that time, might be in full swing and highly active port from business point of view that cannot be denied.
For the first time, it is found that Ghogha was referred during the Valbhi ruling period as a ‘Gundighadh’ (480-720). During the ruling period of Anahilwad, no remark is found for this matter. But this region had seen many ruling regime. The oldest Arabian stone inscription 677 B.C. is here.
Which indicates the Arabian attack and ruling. In 636 B.C. Arabs attacked over Ghogha.It is worth to know the role of attack. The rise and growth of Islam was initiated by Hazrat Mohhamad Paigamber sahib (571 – 633 B.C.) in 610 B.C. He never used any kind of force for religious propaganda of Islam. The khalifa came as a successor after his death had sent special emissaries for propaganda of Islam in foreign countries that imposed Hijari year 15, In 636 B.C. khalifa Umar bin Khitabe appointed ambassador of Bahrain and Oman,Usman Bin Abusas Skfi sent military by sea route from Oman, which returned back with victory. In the same year, he sent other military over Bharuch that also returned with victory. That time, in Bharuch, s commander ( feudatory), Dadd second was ruling. Then after 42 years, Hijari year 57 and in 677 B.C. commander in chief Ismail, made attack on Ghogha. In heavy fighting, Ismile and captain Yakub martyred.4 Supporting to this incident, one stone inscription is found in Ghogha as follows.

“ In Hijari year 57(677 B.C.), Commander Ismail attacked on Ghogha with very resilient army. There was a great fight with Hindu king of Ghogha. Plenty of men power got destroyed on both side, in which Commander Ismail and his general Yakub and others lost their lives.”

On the basis of the stone anchor found in Ghogha, Archaeologist Anti quatrain believe that at the time of Maurya and Khatrap , it was a very dynamic port. There it was a ship yard and to park ships there were so many stone anchors. During the ruling of Maytrak (470-788 B.C.), it was a famous port. Even though there is no traces found during the period of Mohammad Gazani. After that from Ghogha ,in Hijari year 591,1195 B.C., at the end of the month of Rabi-ul-Aakhir, at the coastal area of Ghogha, in the place of Piran Pir , there found write-up of one Muslim ,Badra-ud-Din baba, Taj-Ud- Din got killed.7 Which indicates that there was a Muslim population before.

2.2 Ghogha in Saltanat and Mughal Age

During the ruling period of Turk – Afghan (1206-1526) in Delhi, mughal sultan ruling initiated.In that era, Ghogha again became active. Starting from 1309 B.C., up to hundred and twenty five years, Ghogha was capital city of Sohil community. Governor of Ahmedabad had gifted that to the Potentate of Bantava of Babi race. In 1311 B.C. was under control of Muslim ruler. Mokhdaji (1309-1347) the grandson of Sejakji (1240-1290) who was the founder of branch of Guhils in Gohilwad, had captured Umarala and established capital there. After that he drew away Muslim inhabitants from Ghogha, he captured Ghogha and Pirambet and stayed there. Mokhadaji stayed at Pirambet ,started collecting security tax from commercial ships passing by ports of Surat, Khambhat and Bharuch. Ships not paying such tax were getting robbed.

Once a businessman having 14 ships, full of valuables, from Delhi was asked to pay such tax as a custom. When he refused to pay, his ships were robbed. He complained to the king of Delhi, for the robbery of his ships. That time on the throne of Delhi, Mahhamad Bin Takhalagh ( 1325 -1351) was ruling. On the basis of the complain done by the merchant who’s ships were robbed, army of Delhi arrived at Saurastra. The royal army could not do much over Pirambet. So he seized all the routes going towards Piram. Food crises was felt. It happened that solders could not get enough food. Brave man, Mokharaji felt, inappropriate to remain trapped. And one night, he set down his army to opposite side situated Ghogha. By keeping main gates open, combated with royal army. Mokharaji got killed in this fighting. It is a saying that head part of Mokharaji fallen near kalika gate of Ghogha. And after getting head cut down, the headless trunk went seven miles away up to Khadadpar village. and that headless trunk fallen down near sweet-sour spring near Khadadpar in 1347 B.C. Till today there is a small temple of Mokharji and people worship there. Today also ships passing by Pirambet, its sailors ,in lieu of tax, drops their food, coconut or some coins drop down in the sea just with faith and mark of respect, they pay the charges.8

In 1388 B.C. after death of Firozshah Tukhlagh , his son was sworn in, on the thorn of Delhi. In 1391 B.C. He sent Zafarkhan to Gujarat making him as an ambassador. In the period of Zahirkhan, in 1375 – 76, Kamal Hamid had built a mosque in Ghogha.9 and thereby Ghogha had come under the ruling of Delhi, but that time also it was a large and developed portal city.
As a witness of this, it is supposed to know the description about Ghogha by the traveller Ibn Battuta.
Moor traveller of Africa, Ibn Battuta ( 1328-1353), during the ruling of emperor Mohammad Shah Takhlagh he came to Gujarat during the administration of Malek Mukbil ,from Delhi via Doltabad .
He first went to Khambhat and got stunned by looking at prosperity of the rich merchants.
Ibna Batuta had also visited Kavi, Gandhar (Dist.Jambusar), Pirambet and Ghogha in addition to Khambhat.10 During his visit, he had written in his travelling note,

“After two days travelling, we reached to Berum (Perum) island. There was no population on this island. We landed from ship and taken water from reservoir .On this place, main reason for not having population was Though Muslims defeated Hindus and taken control but could not make it prosper.”11

In this description, Ibn battuta had mentioned the recent terrible war between Mokhadaji of Piram and Mohhamad Takhlagh. There after described, visiting Ghogha, Ibn Batuta wrote,

“ From there we reached Kula (Gogo) next day. It is a very big port and markets also big here. We anchored four miles away from town. Due to reflux, myself and my other four companion sailed in a small boat. But when we were only one mile away from town, our boat got trapped in mud. When we got trapped in mud so I started walking with help of my two companions because people told, when water level get increased, it would be very difficult. I was not knowing how to swim. I wandered in market after reaching town. I saw one mosque, for which it was famous that it was a mosque of Khijra and Elyasi7. I prayed evening Namaz . In mosque group of Haidari Fakir was living and sheikh was also with them. Then I returned back on ship12”

In Gujarat, in 1573 B.C. at the beginning of Mughal era, this effected on the development of ports. First of all, Khambhat port became inactive. In that place Surat port developed. After that Ghogha port was also affected. Though Abul Fazal has described in his AÍN I AKBARI, Ghogha of Sorath as animportant port. Further he wrote that its’ annual excise income was 6, 66,560 ‘dam’. In shipyard of Ghogha, ships from 50 Ton to 250 Ton were prepared. And from Saurastra, these ships were filled with Ghee, cotton, cloth, over and above opium of Malva, reaching to Surat, Malbar, Zanzibar and Maskat. Thus Ghogha was a center port and so merchants from inside as well as outside the countries were gathered.14

2.3 Ghogha in British Rule

In 1723 B.C. the king of Bhavnagar Bhavsinhji Gohil (1703-1764) had established city of Bhavnagar. That time at the Ghogha situated at west coast of bay of Khambhat, was very active. and Sherkhan Babi was ruling over there. The export business of Gujarat, Malva and Rajputana was done from Ghogha port.15That time population was around seventy thousand. Nagars of Vadnagar resided there. Jains and muslim communities were also in good proportion. That time Ghogha port was under control of famous Babi family of Bantva. Establishment of Bhavnagar city just far away only 25 kilometers, interrupted the progress of Ghogha city and port that is also but natural.
For the development of Bhavnagar port, Bhavsinhji, firstly developed relationship with Killeda Siddi of Surat. In 1739 by doing contract, given 1.25 percent share to Surat in Tari Jakat (Tax)of Bhavnagar. Over and above , to take less excise in Bhavnagar, for the goods coming from Surat to Bhavnagar. Goods going from Bhavnagar to Surat , then not take excise in Surat. Castellan of Surat always to help to Bhavnagar. To give protection to ships of the merchants from robbery or theft in sea. This contract clearly indicates that the successful efforts put by Bhavsinhji for the development of Bhavnagar port had affected on the development and income of Ghogha port. As a result of this, Babi ruler of Ghogha asked for the compensation of the damage of Ghogha port. So Bhavsinhji had settled the share for Ghogha port in Tari jakat of Bhavnagar. That way due to the growth of Bhavnagar port, development of Ghogha port was interrupted. There after Bhavsinhji captured his forfather’s original capital that is castle of Ghogha. Babi of Bantava was gifted Ghogha by the ruler of Ahmedabad. There after navab of Khambhat conquered Ghogha from Babies in 1761 B.C. and there established his military base. There for inhabitants of Ghogha invited Bhavsinhji to conquer Ghogha. Bhavsinhji marched to Ghogha with his army. Before his attack, Muslim ruler escaped to Khambhat by sea route. And so Bhavsinhji conqured castle of Ghogha without fight.
Akherajaji(1764-1772), the successor of Bhavsinhji, handed over Ghogha to Peshwa government instead of giving back to Navab of Khambhat. As a result Navab of Khambhat got annoyed and tried to damage the progress of Bhavnagar port. Due to this, Akherajsinh developed friendly relationship with Britishers. With a view to help Bhavnagar, British government done contract with Navab of Khambhat in 1771 B.C. According to that Navab , not to create any type of interference in the progress of Bhavnagar port and for any matter of Ghogha in future, not to put any claim. And so due to the growth of Bhavnagar port, the development of Ghogha port got interrupted and slowly its prosperity sets down to earth.

3 Historical Monument of Ghogha

3.1 Oldest Mosque

The followers of Islam pray their Namaz, towards the direction keeping their face and in that direction, and the direction towards which bending head down (Sijada), that is called as ‘Kiblah’ and in the center of the mosque to indicate the ‘Kiblah’ there is ‘Mihrab’. In the front of the ‘Mihrab’ that is to keep face towards ’Kaaba’ (keeping face towards Mecca, Saudi Arebia), each Muslim pray his Namaz.
But in the beginning phase of Islam, that is first thirteen years, Mohammad sahib and his all the followers, praying Namaz by keeping face towards Baitul Maqdis (Jerusalem, Israel). By the order of Allah, after 11th February, 624 B.C. Mohammad sahib started praying Namaz by keeping face towards Kaaba. Today in the world, each Muslim pray his Namaz keeping his face towards ’Kaaba’. But in the first thirteen years i.e. 610 to 623 B.C. each Muslim was praying Namaz by keeping face towards Baitul Maqdis. According to one belief, in the beginning phase of Islam, Arabs were coming to Ghogha from business point of view and stay there, so for praying Namaz, they build a small mosque of Baitul Maqdis type. Today the same mosque in ruined condition is there in Barvada Street of Ghogha.
This mosque, found in very threadbare condition and ‘Kiblah’ is towards Baitul Maqdis (Jerusalem, Israel). According to the rule in Islam as mentioned above, by keeping face towards Baitul Maqdis, from 610 B.C. to 623 B.C.is noted in Islamic history. According to that it is believed that this mosque having ‘Kiblah’ towards Baitul Maqdis, might be built in between 610 B.C. to 623 B.C. It is so small that Approximately 25 persons at a time can pray Namaz and this mosque is having one main gate and near main gate there are two graves (tombs). Stone ceiling, just survived on ten to twelve pillars, and above the ‘Kiblah’ that is exactly above the ‘Mihrab’, there is one dome .Inside the mosque, on the both side of ‘Mihrab’, there is beautiful carvings. On the arch of ‘Mihrab’, it is written in Arabic “Bismillah ar Raheman Nirhim” means I start on the name of Allah who is very merciful and kind. and very near to this it is written in Arabic.

“This mosque is of Allah, nobody else is deserve to be worshiped”. On the arch of the ‘Kiblah’ it is written a wholly sentence of Quran-E-Sharif, means “Those building mosque, for them Allah building a home in jannat (paradise)17

In this mosque situated in Barawada street, from years together, Namaz is not offered. So its historical importance is much more than religious. But according to history, the built of this mosque between 610 -613 is not found appropriate. As per the Islamic sculpture, beginning of making ‘Mihrab’ started in seventh century. Before that in place of ‘Mihrab’, wall or any symbolic stone was kept for praying Namaz. About this it is written in Dictionary of Islamic Architecture as follows.

“A mihrab is usually a niche set into the middle of the qibla ‘Kiblah’ wall of a building in order to indicate the direction of Mecca. The earliest mosques do not appear to have had mihrabs and instead the whole qibla wall was used to indicate the direction of Mecca. Sometimes a painted mark or a tree stump would be used to reinforce the direction. In the cave beneath the rock in the Dome of the Rock there is a marble plaque with a blind niche carved into it which, if contemporary with the rest of the structure, may be dated to 692 making if the oldest surviving mihrab. The first concave mihrab appears to have been inserted into the Prophet’s Mosque at Medina during some restorations carried out by the Umayyad caliph al-Walid I in 706.”18

Looking at this fact, the mosque of Ghogha having more possibility that of eighth or ninth century. And also arrival of Arab on Ghogha port in eighth century is supporting this fact.

3.2 The Step well ( vav) of Ghogha

This salty vav of 1577 B.C. is situated near Kupala Talav (Lack) ,which is nearby Ghogha. Near to this vav there is ‘Paliya’ (historical monument of stone containing drawing or text) on which there is mysterious drawing which is identified as ‘Gadhdhegal’ This vav is having eighth floor depth under the ground. Whole vav is made up of gray colored sandy stones. Vav is 180 ft. broad. ‘Padthal’ (Covering stone width) of vav is 12 ft. broad. Before getting down to vav, there is ‘Mandpika’ (Small pavilion like structure) having height of eight ft. Its shape is like round dome, surrounded by ‘Kangara’ (Thick wall of stones) There is an arch like shape on the upper floor of ‘Padthal.’ There are no carvings in the vav. It seems that construction of this vav might be in the beginning of Muslim era. Its script is written in Farsi language.

3.3 Temple of Shree Navkhanda Parshwnath :

Before the establishment of Bhavnagar, Ghogha was very developed port. From the ancient period, the holy place, Shree Navkhanda Parshwnath is established. In 1168 by preaching of Shree Mahendrasuri, the treasurer Shree Hirubhai of Shrimali community had constructed slab of Shree Navkhanda Parshwnath. Before that also there was Jain population and ‘Jinalay’ (Jain temple) in Ghogha.
Statue of Shree Navkhanda Parshwnath, has height with head of serpent is 36 inch and without head of serpent is 301/4 (75.25) inch.Width of the statue is 241/4 (60.25) inch. About the power of this statue, there is one exciting myth. On this holy place, Muslims attacked and deformed this statue into pieces. And its residual parts thrown by keeping it in a cloth bin, in well of Bapesara in Vadava of Bhavnagar.
And this way this dented statue was remained unknown for some period. One ‘Shravak’ (any lay Jain ) of Ghogha got dream, in which, according to the he was given indication by ‘ Adhishthayak Dev’ (Jain God) to get it appeared .According to the indication of dream, That ‘Shravak’ taken out that cloth bin from well.
He brought it to Ghogha, and placed these pieces into 180 Kg. ‘Lapsi’(Sweet made on auspicious day )
There was an indication that if that is taken out of ‘Lapsi’ after nine days then the statue will again of one piece. So everybody was so eager and waiting for completion of nine days but impatience was so high that on the eighth day statue brought out of ‘Lapsi’. Though all the nine parts were joined together but due to impatience of ‘Shravak’, the impression of joints can be seen today also.
The Jain temple of Shree Navkhanda Parshwnath is pleasant and magnificent. The construction of this temple is very glorious. Temples of Ghogha, Mahuva and Dholera is constructed by only one sculptor, pattern of construction of all the three temples are same. The Jain temple with beautified by three tops having very vast Quadrangle. Nearby the Jain temple, Shree Navkhanda Parshwnath of Ghogha ,there are other four Jain temples. In addition to that, other two Jain temples are in city. This matter shows that in Ghogha , Jain inhabitants were also there.

4. Stone Inscriptions at Ghogha.

4.1.

The stone containing this inscription is raised (was kept ) under an Ambli(Tamarind) tree grown on the side of the way leading to the shrine of Piranpir on the sea-beach at Gogha, a British port in the Gulf of Cambay on the east coast of Kathiavad. It contains five lines written in Arabic characters. It measures 18° X 15″, and mentions the death of a martyr named Baba Taju-ud-din in A.H. 591, A.D. 1195. The stone is the common sand-stone, but well preserved. The translation of that characters is,

“In the name of God, the merciful and compassionate. There is no god but God ; Mahomed is the prophet of God. Every creature which lives on the earth is subject to decay ; but the glorious and honorable countenance of thy Lord shall remain forever. Baba Taju-ud-din, son of Badr-ud-din, honored by men ; fortunate, martyred, the oppressed, forgiven (by God), migrated from this house of destruction to that of eternity, in the month of Rabi-ul-Akhir A.H. 591.”

4.2.

The shrine of Hazrat Pir in which this inscription is found is situated on the seaside at Ghogha, a British port on the eastern coast of Kathiavad. It is cut into a white soft stone and has eight lines of Persian mixed with Arabic. The surface of the stone measures 10″ x 8″. It refers to the building of a mosque by a Tandel (the head officer in a ship) named Bapuji in the year A.H. 1146, A.D. 1733, during the reign of Emperor Mohamed Shah of Delhi. The translation of that characters is,

“In the name of God the merciful and compassionate : There is no god but God ; Mahomed is the prophet of God : Therefore invoke not any other therein together with God. Mahomed Sliah, the conqueror of the world, the favorite of fortune, the king of the world, the Khalif of God ; may God perpetuate his kingdom and nile ! This mosque was made by Tandel Bapuji, son of Musaji, a Khalif (deputy)of Kaderi Bad shah, son of Kazim Ali Mian Shah Syed, son of • * * in the year corresponding to that of the flight of Mahomed, the chosen ; may the blessing and peace of God be on him ! viz., in the month of Rabi-ul-Awwal, A.H.1146.

4.3.

The stone in which this inscription is cut is built up in the wall of the Idagah,in a suburb at the town of Gogha, called Mosampura. It is a white stone containing nine lines of mixed Persian and Arabic composition, of which several letters are clear enough to make them out. It mentions the building of the Idagah bv one Kamal Hamid in the time of Zafar Khan in A.H. 777, A.D. 1375-76.The translation of that characters is,

“In the name of God, the merciful and compassionate. And when we ap-pointed the holy house of iMukkah to be a place of resort for inankind and a place of security, and said take the station of Abraham for a place of prayer.In the time of the refuge of the great sun of the world and religion, the refuge of victory, the Sultan and the great Khan, viz., Zefer Khan, son of Vajih-ul-Mulk. Kamal Hamid, pilgrim of Mecca and Medina, slave, hoping for the mercy of God, made this place of worship for the faithful. May God bless him who comes here ! May he remember the expectant slave with the blessing of safety. Dated the 15th of Rajab, A.H. 777.May the peace and blessing of God be on him.”

4.4.

This stone is raised near the mosque built near the house of one Dada MuUa on the way leading to the Gundi Gate at Gogha. It is a hard black stone witli a face measuring1 7″ x 14”’. The inscription appears to have been in Persian, as, with the exception of a few words, the whole of it has become undecipherable. There are in all nine hnes. It is dated A.H. 780, A.D. 1378-79. As many of the letters cannot be deciphered it is difficult to find out what it contains. The word ” MuzeiFer” can be read, but it is doubtful. In the same line a name is distinctly read, which is Khan Anaj Mulamakan, A.H. 780.20

5. Stone anchors

There are nearly two dozens of stone anchors recorded in inter tidal zone of Ghogha. Interestingly, a large quantity of pottery of glazed ware was also found along with the stone anchors. The stone anchors have been noticed close to the present lighthouse in inter tidal zone . Being in the high tidal range, the stone anchors that are lying in 5 to 10 m water depth during high tide get exposed during low tide. These stone anchors are found either partially buried or exposed on the gravel bed. The seabed at the finding spot of the anchor comprised of gravel and fine sand. The majority of the anchors are of IndoArabia type and one stone anchor falls in the category of composite type .The Indo-Arabia type anchors of typically made from a vertical stone block with often square section with two lower holes are rectangular/ square and an upper circular hole .Two anchors in the group of Indo-Arab type are having uniform vertical deep and wide groove on all the four faces of the anchor. The broken single composite anchor is made of a thin limestone block with two lower holes are square and two circular holes are placed randomly on upper side .Many stone anchors are fragmented in nature (Figure 8Majority of the anchors are parted with lower 2 holes and sometimes holes also broken which might have been broken during manufacturing stage. The raw material used for these anchors are hard basaltic, sedimentary and a few of conglomeratic material. A fragmentary anchor is the biggest anchor found from here. Only lower portion is surviving and is very similar to those reported from Mithi Virdi. There is a stone block without any holes noticed similar to the Indo-Arabia type anchor.
Four anchors were recorded at Hathab a historical period site about 10 km southwest of Gogha. Three anchors falls in the group of Indo-Arab type and one stone anchor with a wide and shallow grooved provision for the tying the rope around it similar to those reported from Chinese and Japanese seas was noteworthy discovery.
Though the stone anchors from inter tidal zone are not unknown from the Saurashtra coast as earlier reported from Dwarka and Bet Dwarka ,but the number of anchors found from Gogha are outstanding. Interestingly, the finding of anchors in inter tidal zone are closely linked with the tidal variations. For instance, the area of Dwarka and Bet Dwarka has high tidal range of 0-5 m and Gogha 0-10 m whereas other sites of Saurashtra such as Miyani, Visawada, Porbandar and Somnath where stone anchors from inter tidal zone are not reported has tidal range of 0-3 m. Therefore, the findings of stone anchors or in other words the ancient anchoring system was closely interlinked with the tidal ranges in a particular area.
Another important aspect is the number of fragmentary anchors and the observation of the surface suggests that they were broken during the manufacturing stage and not during the lowering or lifting the anchor. An anchor from Gogha and two from Hathab are without any hole suggests that this region may be a manufacturing centre.
It has been rather first time along the Indian coast where stone anchors have been found associated with the Islamic glazed ware. Earlier a site at Qalhat on Oman coast Islamic glazed ware have been found associated with stone anchors. These are blue green and brown besides a few sherds decorated with incised designs. Noteworthy shapes are ring-footed base bowl, dishes, storage jar and Surahi (narrow and high necked water vessel). Similar type of glazed ware has been reported from Kamrej where it has been dated to the 9th -10th century AD. Excavations at Sanjan also yielded though in small quantity of glazed ware dating back to the 9th to 12th century AD . From the east coast of India particularly at Kottapattanam (Sasaki, 2004:16-20) and Mantai, medieval glazed ware have been found in significant quantity. A large number of archaeological sites in India yielded glazed ware dating back to the 9th and 16th century AD. However, the Glazed ware of coastal area may be earlier as the Arab traders were active along the Indian coast since the 7th-8th century AD on wards. Therefore, the study of glazed ware may suggest that stone anchors could well be connected with Indo-Arab trade along the Indian coast in general and Gogha in particular. The study of chemical analysis suggests that to obtain green and blue colour of glaze copper oxide is used in small quantity whereas the same is completely absent in brown glaze. As usual silica is major component (3/4) in the glaze ware is similar in all the three varieties. The discovery of glazed ware also suggests that this area was used as loading and unloading of cargoes.
The port of Gogha has been active since the 5th century AD and flourished as a major trading post during the 10th to 16th century AD before Bhavnagar took the place of Gogha as trading center. Being located at strategic position in the Gulf Gogha has always been subject of an important trading center. Due to this reason Gogha had been several times attacked and captured by local rulers like Gohel Rajputs and Mohammedans during the medieval period . Stone anchors have been found from several locations along the Indian coast particularly from early the Medieval period ports such as Dabhol Sindhudurg and Vijaydurg which are fairly dated between 8th to 14thcentury AD.
The comparative studies of such stone anchors along the Saurashtra coast suggest that Indo-Arab trade was very active between during the 10th to 16th century AD before the ultimate arrival of the European power in the Indian Ocean. Similarly the glazed ware, which are very similar to the glazed ware from the other sites of India suggest a possible time as the medieval period. Gogha has also been mentioned as a great boat-building center during the Mughal period.
Archaeological remains around the Gulf suggest that it has been focal point of the human activities since the Harappan times and its extraordinary tidal phenomena had been major cause of the attraction. Gogha was the important port town during the medieval period and played as transit port between the ports of the upper part of the Gulf of Khambhat and rest of the ports along the Indian Ocean Countries. The discovery of various types of anchors suggests that boats of different origin visited Gogha port. The most important find is an anchor with wide groove on the all four section is probably of the Chinese origin. For the first time glazed ware has been found associated with the stone anchors suggest that these may be dated between the 10th and the 16th century AD. Such a large number of stone anchors in inter tidal zone suggest the correct description provided in the Periplus of the Erythrenean Sea.

6. Streets and Markets of Ghogha :

As the port of Ghogha was highly active, city was also very developed. There are proof of this since eighth century. In medieval age, foreign traveller Ibn Batuta also written about markets of Ghogha “This is a very big city and its markets are very big.” The statement of Ibn Battuta expresses the glorious era of Ghogha of that time. Since starting of 19th century, Ghogha had a municipal corporation which draws attention towards the glorious past of Ghogha. Today also the names of the streets and markets are in the remembrance of the people, witnessing its glory. In Ghogha, the names of Hindu and Muslim streets and markets give the idea of the versatility of the profession. ‘Bharwadvad, Vahavad, Kolivad, Vaniavad, Sonivad, Pakhalivad, Malifaliu’ like that there were 19 big streets were located in Ghogha. Same way there were about ten big Muslim streets in which ‘Barvad, Varkuvad, Munarvad, Machchivad, Morvada, Kasbativad, Malamvada, Ghanchivad, Morkavada, Mosapura,’ like such Muslim area were aligned with the business centers like ‘Danpith, Ambachowk, Gundigate, Varaichowk, and Khajuria chawk.’ today also been live in the memory of people and in history. About ‘Khajuria chawk ‘ it is believed that Arab merchants were bringing a huge lot of ‘Khajur’(dates) in their ships, and these dates were getting down in that ‘chawk’. and from there it was getting distributed in Gujarat as well as in other parts of India for business purpose. That time ships of about 84 countries were anchored and for that stone anchors were used.
Ghogha was a loving place for not only Arab businessmen but also for Sufi saints. Witnessing this there are ten shrines of Muslim saints are present today also. ‘Asharaf shah bava, Navagaj lamba pir, Gospak no chillo, Sherali Shah, Vagad Shah Pir, Zamzam Shah Pir, Geban Shah Pir, Madar Shah Pir, Shah Firozshah, Babagor no Chchillo’ like that there are many shrines exist in such small Ghogha, the only reason for this is that of port business activities and there by developed city. According to the study of Muslim architectures, mostly it is found that mostly one ‘Idgah’ (place where Id – Namaz is prayed.) found in one city. In Ghogha there are two ‘Idgah’ availableMachchivad , there Ramzan Namaz is prayed. and‘Idgah’ situated near Sat Talav, there ‘Bakari Id’ Namaz is prayed. Which indicates that of huge population of Muslim community. In Ghogha there is also located ‘Jumma Masjid’ where every Friday, Namaz is prayed22

6. Famous Personalities of Ghogha:

Ghogha has given a great contribution in progress of Bhavnagar State. Many Nagar from Vadnagar moved to Ghogha, an ancient port on the Gulf of Combay (khanbhat) in the Dhandhuka Taluka of Ahmadabad about ten miles from Bhavnagar. It was a busy port on the western coast of India from which sailing goods far and wide across the Indian Ocean to Africa and the Parsian Gulf. The samaldas family had an unbroken connection with the Bhavnagar state for nearly hundred years. Lallubha’s elder brother, Vithaldas, his father Samaldas and grandfather, Parmananddas had all served as ‘Diwans’ of Bhavnagar State11. Gaganvihari Lallubhai Mehta (1900–1974) was the ambassador of India to the United States from 1952 to 1958. He was awarded the Padma Bhushan in 1954 and the Padma Vibhushan in 1959.His forefathers are also from Ghogha.12
Ghogha’s Nagar Served and Developed Bhavnagar during the presence of 1. Parmananddas Ranchhoddas chief minister of Bhavnagar state during 1806-1817 2. Gaurishanka Udayshankar Oza (1805–1891) (also known as Gaga Oza) was chief minister of Bhavnagar state, India from 1850 to 1879. He was very well known and well respected for his keen statesmanship. 3. Samaldas Parmananddas served as chief minister of Bhavnagar state during 1879-1884 4. Vithaldas Samaldas chief minister of Bhavnagar state during 1884-1899 5. Vajeshankar Gaurishankar chief minister of Bhavnagar state during 1899-1902.

7. Conclusion :

Foreign traveller the statement of Ibn Batuta expresses the glorious era of Ghogha “This is a very big city and its markets are very big.” This today also marked on the pages of History. The wideness -extensiveness of the markets is expressed in his words. Its wide buildings, markets, shrines, Jain temples, and architectures witnessing the glorious and developed image of Ghogha. As a very busy business centre is expressed in the words of Abul Fazal. In AÍN I AKBARI Part II ABUL FAZL ALLÁMI wrote “Mughal Empaire got Revenue from Ghogah,(Gogo)exclusive port 666,560 Dáms.”Further he mentioed Ghogha port as under,

“The ports of Ghogah* and Kambháyat (Cambay) are included in this Sarkár. The later is a large city where merchants of divers kinds reside and wherein are fine buildings and much merchandise. Vessels sail from and trade to Ghogah. The cargoes are put into small ships called Táwari which transport them to Kambháyat”

“In the third district at the foot of the Satrúnjah (Satrunjaya) hill is a large fort and on its summit, the fort of Pálithánah. Though in ruins, it deserves restoration. It is in great veneration with the Jains. The port of Ghogah (Gogo) is a dependency of this district. The island of Biram (Perim) was formerly the residence of the governor; it is 9 kos square and is a low rocky island in the midst of the sea. The Zamíndár is of the Gohel tribe. This district possesses 2,000 horse and 4,000 foot”

It is very humble effort is done for giving some glimpses about such glorious and well developed port and for glory of Ghogha city. Although its actual greatness and development was much more than narrated here will not be any way to be considered as exaggerated.

Notes

1. Shastri Keshavram K, Saurastrani Aeitihasik Nagario – 1, Jawaharlal Nehru Education Institute, Porbandar, 1967, Page 14, 15.
2. Mehta Gaganvihari, ‘Gujaratnu Vahanvatu’ (Article), Bhavnagar Samachar, 2 July 1960, Page 3.
3. Parikh Rasiklal Chchotalal and Shastri Hariprasad Gangashankar (Editors ), Gujaratno Rajkiya ane Sanskrutik Itihas , Part – 2, Bho. J. Vidyabhavan, Ahmedabad, 2011. Page 209.
4. Shastri Durgaprasad, ‘Gujaratno Madhyakalin Rajput Itihas’, Ahmedabad, 1953, Page 30
5. Mehta Makarand, Gujarat ane Dariyo, Darshak Itihas Nidhi, Ahmedabad, 2012, Page 53.
6. Mehta Gordhandas Nagardas, Saurastra Itihas Darshan, 1937, Page 19,20.
7. Shastri Keshavram K. Saurastrani Aitihasik Nagario – 1, Page 25
8. Parikh Rasiklal Chchotalal and Shastri Hariprashad Gangashankar (Editors), Gujaratno Rajkiy ane Sanskrutik Itihas Bhag – 5
9. Bhavnagarna Farsi – Arbi lekho, Page 7.
10. Two Prophets became immortal by taking Khij Aabehayat . Who show the path to those, having lost the direction .
11. Saiyed Athar Abbas Rijvi, ‘Tugalkalin Bharat -1, Rajkamal Prakashan, New Delhi, 2008, Page 276
12. Ejan Page 277
13. The AÍN I AKBARI, Abul Fazl Allami, translated from the original Persian by H.Blochmann and Colonel H.S.Jarrett, published by the Asiatic Society of Bangal, Calcutta, Page 241-247
14. Maheta Makarand, ‘Gujarat ane Dariyo’, Darshak Itihas Nidhi, Vadodara ,2012 Page 56
15. Mehta Gordhandas,’ Saurastra Itihas Darshan’ Shihor Page 54
16. Bhavnagar Distinct Gazetteer, P. 64.
17. Personal visit of shrine Date 5th May 2012
18. Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architectural, published by Routledge, 11 New fetter Lane, London EC4P FEE in 1996.
19. Shree Navkhanda Parshwnathaji, Pr.Sheth shree Kala Mitha Pedhi, Shree Navkhanda Parshwnath Jain Derasar, Ghogha, Page 7,8
20. Corpus Inscripationum Bhavnagar Edited During the rule of H.11. The Maharaja Takitisihghji,India(State), Antiquarian Dept, Bhavnagar State, India ,1839, p.
21. Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architectural, published by Rutledge, 11 New fetter Lane, London EC4P FEE in 1996.

Leave a comment

June 12, 2013 · 5:26 PM