આબે ઝમઝમ અને સફા-મરવહને ઓળખો : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

હજ યાત્રાનો માહોલ જામ્યો છે. હજ યાત્રાએ જનાર હાજીઓ હજ યાત્રાની તાલીમ લે છે. અને હજ યાત્રાના નિયમો અને તેની પાબંદીઓથી પરિચિત થાય છે. પણ એ સાથે હજ યાત્રામાં જનાર હજીઓએ ‘આબે ઝમઝમ’ અને સફા-મરવહ નામક પહાડીનું ઐતિહાસિક મહત્વ પણ જાણવું જોઈ.

‘આબે ઝમઝમ’ની ઉત્પત્તિનો નાનકડો ઇતિહાસ જાણવા જેવો છે. હજરત ઇબ્રાહીમ (અ.સ.) ખુદાના આદેશ મુજબ પોતાની પત્ની હજરત હાજરા અને પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ (અ.સ.)ને ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશ ‘તિહામહ’માં મૂકી, મન મક્કમ કરી ચાલ્યા જાય છે. એ ઉજજડ વેરાન રણપ્રદેશમાં ન માણસ છે કે ન કોઈ પ્રાણી. દૂરદૂર સુધી જીવન નિર્વાહ માટે પાણીનું ટીપું પણ જોવા મળતું નથી. માત્ર બે ટેકરીઓ ઉજ્જડ રણમા દેખાતી હતી. જેનું નામ હતું સફા અને મરવહ. આવા ઉજ્જડ પ્રદેશને નિરાશ ચહેરે હજરત હાજરા થોડી પળો તો તાકી રહે છે. પછી પોતાના પુત્ર અને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સફા અને મરવહ નામની ટેકરીઓ વચ્ચે પાણીની શોધમાં દોડવા માંડે છે. એ દોડમા તેઓ બંને ટેકરીઓ વચ્ચે સાત ચક્કર મારે છે. પણ ઉજજડ પ્રદેશમાં દૂર દૂર સુધી માનવજાત કે પાણીનો એક છાંટો પણ જોવા મળતો નથી. અંતે થાકીને હજરત હાજરા સાતમા ચક્કર પછી મરવહ પહાડી પર ઉભા રહે છે. ત્યારે એકાએક તેમને કંઇ અવાજ સંભળાય છે. એ અવાજની શોધમાં તેઓ આસપાસ દૂર સુધી નજર ફેરવે છે. અને પોતાના નવજાત પુત્ર હજરત ઇસ્માઇલ પાસે એક માનવી ઉભેલો તેમને દેખાય છે. દોડતા હજરત હાજરા પોતાના પુત્ર પાસે આવે છે. બાળક પાસે ખુદાના ફરિશ્તા જિબ્રાઇલને જોઇને તેઓ શાંતિ અનુભવે છે. ખુદાના ફરિશ્તા હજરત જિબ્રાઇલે ઉજજડ રણપ્રદેશમાં અન્ન અને જળ શોધવામાં બેબાકળા બનેલા હજરત હાજરા સામે એક નજર કરે છે. પછી ચહેરા પર સ્મિત પ્રસરાવી, પોતાના પગની એડી જમીન પર મારે છે અને ત્યાંથી એક ઝરણું ફૂટી નીકળે છે. આ એ જ ઝરણું જેને આપણે ‘આબે ઝમઝમ’ કહીએ છીએ.

આ ઘટનાની સ્મૃતિ રૂપે જ હજયાત્રાએ જનાર હાજીઓને ફરજિયાત સફા અને મરવહ ટેકરીઓ વરચે સાત ચક્કર મારે છે. હજની ક્રિયાનો તે અહેમ ભાગ છે. જો કે આજે તો સફા અને મરવહ વરચેનું અંતર આધુનિક સાધનોથી સજજ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર સંગેમરમરના પથ્થરોથી મઢી દેવામાં આવ્યું છે. વળી તે આખો વિસ્તાર સંપૂર્ણ વાતાનુકુલ બનાવી દેવામાં આવ્યો છે. હાજીઓની સગવડતા માટે બંને ટેકરીઓની વચ્ચે ઠેર ઠેર ઠંડા પાણીના જગો મુકવામાં આવેલ છે. બંને પહાડીઓ વચ્ચેનું અંતર ન ચાલી શકનાર હાજીઓ સાત ચક્કર મારી આસાનીથી પૂર્ણ કરે તેમ માટે ખાસ વ્હીલ ચેરનો માર્ગ પણ બનાવવામાં આવેલ છે. ટુંકમાં બંને પહાડીઓ વચ્ચેની ભવ્યતા જન્નત જેવી ભાસે છે.

પરિણામે આજે તો ‘આબે ઝમઝમ’ને કારણે ‘તિહમહ’ જેવો ઉજજડ-વેરાન પ્રદેશ સુંદર મક્કા શહેર બન્યો છે.

હજરત મહંમદ પયગંબર (સ.અ.વ) એ આબે ઝમઝમ અંગે ફરમાવ્યું છે.

ઝમઝમનું પાણી જે ઇરછાથી પીશો તે ઇરછા પૂર્ણ થશે. તરસ છિપાવવા પીશો તો પ્યાસ બૂઝશે. ભૂખ મિટાવવા પીશો તો પેટ ભરાઇ જશે અને બીમારી દૂર કરવા પીશો તો બીમારી અવશ્ય દૂર થશે.”

અને એટલે જ લાખો કરોડો હાજીઓ મોટા મોટા કેરબામા તે ભરી પોતાના દેશ લઇ જાય છે. અને ત્યાં ન્યાઝ (પ્રસાદ) રૂપે સૌને આપે છે. હજજ યાત્રાએ જતા મુસ્લિમો માટે ઝમઝમના જળની કેટલીક નોંધવા બાબતો જાણવી જોઈએ. ઝમઝમના પાણીનું આઘ્યાત્મિક જેટલું મહત્ત્વ છે તેટલું જ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ મહત્ત્વ છે. ઝમઝમના પાણીમાં રહેલા વૈજ્ઞાનિક તત્વોની તપાસ મિસરના એક વૈજ્ઞાનિકે થોડાં વર્ષો પહેલાં કરી હતી. તેની તપાસનું તારણ ઝમઝમ પ્રત્યે આસ્થા રાખનારા સૌએ જાણવા જેવું છે. ઝમઝમના પાણીની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું છે કે તેમાં સાત તત્વો રહેલાં છે.

૧. મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ ૨. સોડિયમ સલ્ફેટ ૩. સોડિયમ કલોરાઇડ ૪. કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ૫. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ ૬. હાઇડ્રોજન ગેસ ૭. સલ્ફર (ગંધક).

ઝમઝમના પાણીમાં રહેલાં આ સાતેય તત્ત્વો માનવશરીર માટે ઉપયોગી છે. જેમ કે મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ શરીરની ગરમી દૂર કરે છે. એ જલંદરની બીમારી માટે અસરકારક છે. સતત ઉલટી થતી હોય અને માથું ફરતું હોય તેને માટે તે અકસીર છે.

સોડિયમ સલ્ફેટ કબજિયાત દૂર કરે છે. શરીરના સાંધાના દુ:ખાવા, ડાયાબિટીસ અને પથરીના રોગ માટે તે ફાયદાકારક છે. સોડિયમ કલોરાઇડ લોહી શુદ્ધ કરી શરીરની નકામી ગરમી, પાચન બરાબર ન થતું હોય, આંતરડાં અને પેટની બીમારી વગેરે માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. શરીરના અવયવોની નબળાઈ પણ એ દૂર કરે છે અને ધુમાડાના ઝેરની અસરને તે દૂર કરે છે.

કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ પાચન, પેશાબની સફાઇ, કિડનીની બીમારી માટે અસરકારક છે. ગરમી, જલન અને લૂની અસરને તે દૂર કરે છે. પોટેશિયમ કાર્બોનેટ લૂની વધુ પડતી અસર, બળતરા, થાક, દમની બીમારી માટે અકસીર છે. ઝમઝમના પાણીની અસાધારણ ઠંડક માટે આ તત્ત્વ જવાબદાર છે. તેનાથી પેશાબ છૂટથી આવે છે અને હાઇડ્રોજન ગેસ ચામડીના રોગો, શરદી, કોલેરા, હરસ-મસા અને સાંધાનાં દર્દોમાટે ખૂબ જ અસરકારક છે. તેનાથી ભૂખ સારી લાગે છે અને તે જંતુનાશક છે.

ઝમઝમના પાણીનું આ વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણ એ બાબત સૂચવે છે કે ઝમઝમનું પાણી માત્ર આસ્થા નથી, વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ પણ તેનું વિશિષ્ટ મહત્ત્વ છે. એટલે જ હાજીસાહેબો મક્કાથી બીજું કંઇ લાવે કે ન લાવે પણ ઝમઝમનું પાણી અવશ્ય લાવે છે, જે આસ્થા અને સ્વાસ્થ માટેનું ઉમદા પ્રતીક છે.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s