બોસ્ટનમાં ઈદ : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

મારા છ દાયકાના જીવનમાં હું ખુબ ફર્યો છું. પણ ઈદ તો મેં હંમેશા મારા ઘરમાં જ ઉજવી છે. જીવનની આ પ્રથમ ઈદ હતી, જે હું મારા ઘર અને અઢળક સ્વજનોથી દૂર બોસ્ટનમાં ઉજવી રહ્યો હતો. અને છતાં તેનો આનદ હતો. ઇદના દિવસે હંમેશ મુજબ હું સવારે ૩ વાગ્યે ઉઠી ગયો. નિત્યક્રિયા પતાવી મેં તહજ્જુજની નમાઝ અદા કરી. ઇસ્લામમાં તહજ્જુજની નમાઝનું ખુબ મહત્વ છે. રાત્રે સુઈને મળશકે ઉઠીને તહજ્જુજની નમાઝ પઢવાની હોય છે. એમ કહેવાય છે કે એ નમાઝ પછી કરેલી દુવા અલ્લાહ કબુલ ફરમાવે છે. તહજ્જુજની નમાઝ પછી મેં મારા લેપટોપ પર થોડું લેખન કાર્ય કર્યું. બોસ્ટનમાં ફઝરની નમાઝનો સમય ઘણો વહેલો ૩.૪૦નો છે. એટલે મેં ફઝરની નમાઝ પણ પઢી. ધીમે ધીમે ઘરમાં ચહલ પહલ  આરંભાઈ. અને સૌ ઈદની નમાઝ માટે તૈયાર થવા લાગ્યા. બોસ્ટનના માલડોન વિસ્તારમાં આવેલ માલડોન સ્કુલના હોલમાં ઈદની નમાઝ માટે અમારે જવાનું હતું.

ભારતમાં સ્ત્રીઓ મસ્જિતમાં નમાઝ પઢવા જતી નથી. જયારે અહિયા જુમ્માની નમાઝમાં પણ સ્ત્રીઓ મસ્જિતમાં નમાઝ પઢવા આવે છે. અલબત્ત મસ્જીતમાં સ્ત્રીઓના નમાઝ પઢવાના વિસ્તારને પડદાથી ઢાંકવામાં આવેલ હોય છે. અમે જયારે સહ કુંટુંબ માલડોન સ્કુલના હોલ પર ઈદની નમાઝ માટે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાનું વાતાવરણ ગમી જાય તેવું હતું. પુરુષોના વિભાગના દ્વાર પર સૌને આવકારવા ઈદની નમાઝનું આયોજન કરનાર આગેવાનો ઉભા હતા. તેમણે અમને સસ્મિત મુસાફો (હસ્તધૂનન) કરી આવકાર્ય. હોલમાં પ્રવેશીને મેં હોલમાં નજર કરી. આખો હોલ ચિક્કાર ભરેલો હતો. વિશ્વના મુસ્લીમો પોતાના દેશના પચરંગી પોશાકોમાં ભારતીય બેઠકમાં બિરાજમાન હતા. હું કમરના દુખાવાને કારણે નીચે બેસી શકતો નથી. એટલે મેં ચારે બાજુ ખુરશીને શોધ કરી. પણ મને તે ન મળી એટલે મેં દરવાજે ઉભેલા એક આયોજકને કહ્યું,

“આઈ વોન્ટ ચેર ડ્યું ટુ માય બેક પેન પ્રોબ્લેમ”

“ઓહ શ્યોર”

અને તે આગેવાન ખુદ ચેર માટે દોડ્યા. હું તેમને સેવાકીય ભાવનાથી પ્રભાવિત થયો. થોડીવારે તેઓ ખુરસીઓની એક આખી પૈડાવાળી ટ્રોલી લઈને આવી ચડ્યા. તેમાં લગભગ વીસેક ખુરસીઓ ગોઠવેલી હતી. તેમાંથી એક ખુરસી તેમણે ઉતારી અને બરાબર આગળની સફ અર્થાત લાઈનમાં ગોઠવી મને કહ્યું,

“પ્લીસ ટેઈક યોર સીટ”

મેં તેમનો આભાર માની ખુરસી પર સ્થાન લીધું. મારી બાજુમાં એક લેબેનોનના મુસ્લિમ બેઠા હતા. તેમણે મને જોઈ મારી સામે મુસાફા માટે હાથ લંબાવ્યો. મેં તેમની સાથે મુસાફો કરતા કહ્યું,

“આઈ એમ ફ્રોમ ઇન્ડીયા”

“આઈ એમ ફ્રોમ લેબેનોન” તેમણે સસ્મિત ઉત્તર પાઠવ્યો.

ભરચક હોલમાં મેં પુનઃ નજર કરી. હોલમાં બેઠેલ મોટાભાગના પુરુષોના માથે ટોપી ન હતી. ભારતમાં ટોપી વગર નમાઝ પઢવાની પ્રથા નથી. પણ અહિયા કોઈને તેની પડી નથી. જો કે આ જ બાબત મેં હજજ યાત્રા દરમિયાન પણ જોઈ છે. ત્યાં પણ ટોપી વગર નમાઝ પઢતા અનેક મુસ્લીમો મેં જોયા હતા. અટેલે મને તેની નવાઈ ન લાગી.  ઈદની નમાઝ ૮.૪૫ કલાકે આરંભાય. ઈદની નમાઝ દરેક જગ્યાએ એક સરખી જ જોવા મળે છે. નમાઝ પછી ખુત્બો અર્થાત ધાર્મિક પ્રવચન આરંભાયું. સૌ એ તે શાંતિથી સાંભળ્યું. ખુત્બો ન સંભાળવા ઇચ્છતા પુરુષો પણ અહિયા હતા. જેઓ નમાઝ પછી ઉભા થઇ બાજુના હોલ તરફ જવા લાગ્યા હતા.

ઇદની નમાઝ પછી નમાઝના હોલમાં જ ઈદ મુબારકનો લાંબો સીલસીલો આરંભાયો. દરેક દેશના મુસ્લીમો એકબીજાને પ્રેમથી ઈદ મુબારક કરતા હતા. અહિયા ક્યાય ફીરકાઓ  અર્થાત શિયા-સુન્ની કે અન્ય પેટા જ્ઞાતિઓ ના ભેદભાવ નથી. માત્ર પ્રેમથી સૌ એક બીજાને ઈદ મુબારક કરી રહ્યા હતા. જયારે ઈદ મુબારક કરી કેટલાક લોકો બાજુના હોલમા જઈ રહ્યા હતા. મેં ફિરોઝભાઈને પૂછ્યું,

“સૌ બાજુના હોલમાં જઈ રહ્યા છે. આપણે પણ ત્યાં જવાનું છે ?”

“બાજુના હોલમાં સ્નેહ મિલન અર્થાત સામુહિક ઈદ મુબારક સૌ કરશે. અને ત્યાં જ સૌ માટે હળવા નાસ્તાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલ છે. આપણે પણ ત્યાજ જઈશું”

અમે પણ સહ કુટુંબ ત્યાં પહોંચ્યા. હોલ બે ભાગમાં વિભાજીત હતો. એક ભાગમાં બહેનોના ટેબલો હતા. તો બીજા ભાગમાં પુરુષોના ટેબલ હતા. ટેબલોની સામે જુદા જુદા દેશની વાનગીના ટેબલો પર સજાવીને રાખવામાં આવી  હતી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની પસંદગીની વાનગી લઈને પોતાના સ્નેહીઓ, મિત્રો કે કુટુંબીજનો સાથે ઈદ મુબારકની આપલે સાથે નાસ્તો કરી રહ્યા હતા. લગભગ ૩૦૦થી વધુ  વિવિધ દેશના મુસ્લીમો અત્યંત શિસ્તબદ્ધ રીતે ઇદનો આનંદ લઇ રહ્યા હતા. છતાં ક્યાય અવ્યવસ્થા કે કોલાહલનું નામોનિશાન ન હતું. હું અને ઝાહિદ એક ટેબલ પર મલેશિયન વાનગીઓ માણી રહ્યા હતા, ત્યાજ ઝાહીદ બોલી ઉઠ્યો,

“ડેડ,  માલડોનના મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન બધાને ઈદ મુબારક કરવા આવ્યા છે” મેં એ તરફ નજર કરી. એક ગોરા, લાંબા કદના, દુબળા પાતળા દેહધારી વ્યક્તિ બ્લેક સૂટમાં સસ્મિત સૌની સાથે મુસાફો અર્થાત હસ્તધૂનન કરી ઈદ મુબારક કરી રહ્યા હતા. તેમની આસપાસ ન કોઈ બોડીગાર્ડ હતા, ન કોઈ મદદનીશ, કે ન કોઈ પીએ. દરેક મુસ્લિમ પાસે તે ખુદ જતા અને જાણ્યા અજાણ્ય સૌને ઈદ મુબારક પાઠવતા હતા. થોડી મીનીટો હું તેમની સહજતા જોઈ રહ્યો. આપણા નેતાઓના સુરક્ષાચક્ર સાથે આ દ્રશ્યની તુલના અનાયસે પણ મારા જહેનમાં થઇ ગઈ.

મેં ઝાહિદને કહ્યું,

“આપણે તેમને મળવું જોઈએ”

પણ અમે કઈ વધુ વિચારીએ એ પહેલા તો મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન ખુદ અમારી પાસે આવી ચડ્યા. અને અમારી સામે સ્મિત કરતા અંગ્રેજી લેહજામાં કહ્યું,

“ઈદ મુબારક સર”

હું તુરત મારી ખુરસીમાંથી ઉભો થઇ ગયો. તેમના વિવેકને માન આપતા મેં  મારો હાથ ઈદ મુબારક કરવા તેમની સામે લંબાવ્યો. તેમણે તેના પ્રતિભાવમાં મારી હથેળીમાં તેમની હથેળીને એક કરતા હસ્તધૂનન કર્યું. મેં કહ્યું,

“આઈ એમ ફ્રોમ ઇન્ડિયન. કેઇમ હીયર ટુ સી યોર અમેરિકા”

“ઓહ, વન્ડરફૂલ. હોઉ યુ  ફીલ ઇટ ?”

“ઈટ્સ અ બ્યુટીફૂલ”

મારી આટલી વાત થઈ હશે ને ઝાહિદ અમારી વાતમાં જોડાયો. તેણે કહ્યું,

“હું ઓસ્ટ્રેલિયાના તાજ્માંનીયા રાજ્યના હોબાર્ટમાં રહું છું. અમે તમારા જેવા મેયરની શોધમાં છીએ”

અને ઝાહીદનું વિધાન સંભાળી મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સનના ચહેરા પર સ્મિત પ્રસરી ગયું.

“થેન્ક્સ” કહી તેઓ કઈ કહે તે પહેલા અન્ય મુસ્લીમો તેમની સાથે ફોટો પડાવવા આવી ચડ્યા. ઝાહીદે પણ એ તકનો લાભ લઇ મારો એક ફોટો તેમની સાથે તુરત લઇ લીધો.

અમે એ હોલમાં લગભગ એકાદ કલાક સૌની સાથે ઈદની ખુશી માણતા રહ્યા. ત્યાં સુધી મેયર ગેરી ક્રિસ્ટન સન જરા પણ આડંબર વગર ઉભા ઉભા સૌને મળતા રહ્યા. તેમની સાદગી સાથેની એ નિષ્ઠા મને સ્પર્શી ગઈ.

ઇદનું અમારું બપોરનું ભોજન અમારે એક પાકિસ્તાનના રહેવાસી સૈયદ સાહેબને ફઝલ મુહંમદને ત્યાં લેવાનું હતું. તેઓ લાહોરના વતની છે. પણ છેલ્લા ત્રીસેક વર્ષોથી બોસ્ટનમાં જ રહે છે. સૈયદ સાહેબ ફિરોઝભાઈના જીગરી વડીલ મિત્ર હતા. થોડા સમય પહેલા જ તેમની આંખોની રોશની ખુદાએ લઇ લીધી હતી. છતાં તેમના વ્યવહારમાં ક્યાય કડવાસ કે નિરાશા ભાસતી ન હતી.તેમના સંતાનો મોટા થઇ ગયા હતા. તેથી તેનાથી અલગ રહેતા હતા. તેઓ પતિ પત્ની એકલા રહેતા હતા. પણ તેમના વ્યવહારમાં પ્રેમ અને લાગણી ભારોભાર અમે અનુભવી. મારી સાથે તેમણે ઘણી ચર્ચા કરી. તેમણે મને સૌ પ્રથમ પ્રશ્ન જે પૂછ્યો તે એ હતો કે,

“મોરારજી દેસાઈ તમારા શું થાય ?”

મેં કહ્યું, “કશું ન થાય. તેઓ ભારતના એક ઉત્તમ નેતા અને ગાંધીવાદી હતા. પણ મારા સગા કે સંબધી ન હતા”

“તમારી અટક દેસાઈ છે એટલે મને થયું કે તેઓ તમારા સબંધી થતા હશે” સૈયદ સાહેબ બોલાયા.

મેં કહ્યું,

“એવું નથી. તેઓ હિંદુ હતા અને હું મુસ્લિમ છું. મારી અટક એ મારા વડીલોને વ્યવસાયના કારણે મળી છે. મોગલ બાદશાહ જહાંગીરે મારા પર દાદાઓને દેસાઈગીરી આપી હતી. અર્થાત રેવન્યુ ઉઘરાવવાની સત્તા. એ પરથી અમાંરી અટક દેસાઈ પડી છે.”

મારો જવાબ સંભાળી સૈયદ સાહેબ ખુશ થયા. બપોરે ચારેક વાગ્યે તેમના ઘરેથી અમે વિદાય લીધી. ત્યારે મને જરા પણ અહેસાસ ન હતો કે મેં આ સૌ પ્રથમ ઈદ મારા સ્વજનો વગર વિતાવી છે. આંતર રાષ્ટ્રીય સ્વજનોએ મને મારા મૂળભૂત સ્વજનો કે મિત્રોની જરા પણ યાદ આવવા દીધી ન હતી. એ જ વિદેશમાં ઈદ ઉજવણીની સાચી ખુશી મારા માટે બને રહી.

1 Comment

Filed under Uncategorized

One response to “બોસ્ટનમાં ઈદ : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

  1. Purvi Malkan

    આપની આંખે અને અનુભવે મને ઈદ માણવાનો આનંદ આપ્યો, સાથે રસખાની નમાઝ પણ પઢવાનો આનંદ રહ્યો.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s